اکراه در قتل|بررسی تخصصی|نکات بسیار مهم

اکراه در قتل چیست

وب سایت حقوقی یاروکیل به تعریف و شرایط جرم اکراه در قتل پرداخته است

مقدمه اکراه در قتل

اکثر حقوق دانان این تعریف را برای اکراه کرده اند : اکراه به معنی مجبور کردن فرد دیگری می باشد به انجام دادن فعلی یا ترک فعلی که از آن کراهت دارد .

ولی این فقط یک معنی اکراه می باشد که نمی تواند به عنوان معنی جامع و مانع آن مورد پذیرش قرار گیرد . به این جهت که امکان دارد اراده انسان در مواردی به مکروهات تعلق یابد . اما معمولا به آن چیزی که مشتاق باشد جذب می شود .

همانطور که نداشتن تمایل به خوردن داروی تلخ برای بیمار مکروه می باشد ولی به دلیل ترجحیات عقلی و بهبود وضعیت از آن استفاده می کند ، و مانع استناد استفاده دارو به اراده آزاد فرد بیمار نمی شود . حتی از طرفی ممکن است امری مورد اشتیاق فرد باشد جهت انجام دادن ولی به جهت ترجیحات عقلی از انجام آن جلو گیری می کند .

مثال : میل به نوشیدن آب برای بیماری که از آن نهی شده است که اگر شخص دیگری او را مجبور کند که آب بنوشد این عمل اکراهی محسوب می شود . هرچند خود مرتکب به انجام آن کراهت نداشته باشد .

حتی اگر شخصی به انجام عمل شرب خمر یا منافی عفت مشتاق باشد و درصدد ارتکاب عمل مجرمانه باشد و در این حین شخص دیگری او را تهدید نماید به انجام این عمل و او به دلیل از امر آمر نه کراهت نسبت جرم تمایلی به انجام آن نداشته باشد ولی تحت تاثیر فشار و تهدید به انجام آن جرم مبادرت ورزد . این عمل اکراه نامیده می شود . حتی اگر نسبت به ذات عمل ارتکابی اشتیاق وجود داشته باشد از طرف فرد اکراه شده . در نتیجه با توجه به نکاتی که بیان نمودیم درباره اکراه می توان اینگونه بیان کرد که : اکراه عبارت می باشد از الزام قهری یک شخص به ترک یا انجام عملی .

اکراه در قتل
اکراه در قتل

عناصر موجود در این تعریف راجب اکراه شامل :

الف ) اکراه کننده ( مُکرَه )

ب ) اکراه شونده ( مُکرِه )

ج ) تهدید

د) فعل درخواستی

فرد اکراه شوند حداکثر باید همان کار را انجام نماید که از او خواسته شده و برای دفع ضرری و یا صدمه ای که امکان دارد برای او اتفاق بیفتد ناچار به ارتکاب آن شده است . معیار تشخیص اکراه یک امر موضوعی است و از شخصی به شخص دیگر متفاوت می باشد . که به مواردی همچون شخص اکراه کننده ، طبیعت تهدید ، میزان ضرر احتمالی که از اجرای تهدید پدید می آید و همچنین ویژگی های شخصی فرد اکراه شده ارتباط می یابد .

اکراه هم مانند اضطرار و بر خلاف اجبار اراده فرد را سلب نمی کند ، بلکه آزادی او را در سنجش نفع و ضرر خود محدود می نماید . به نحوی که فرد برای آنکه خودش را از نتایج نا مطلوب عدم تبعیت از خواسته اکراه کننده نجات دهد ، با انجام فعل مطلوب او تسلیم خواسته اش می شود .

اکراه در جنایات مادون نفس :

اکراه در قتل
اکراه در قتل

قانون گذار در مواد مختلف قانون مجازات اسلامی ، تاثیر اکراه در جرایم تعزیری ، جرایم مستلزم حد و همچنین اکراه در جنایت قتل را مورد بررسی قرار داده ، ولی راجب موضوع اکراه در جنایات مادون نفس سکوت کرده است . و این مورد با توجه به قواعد کلی مربوط به حقوق جزا  همانطور که فقیهان اسلامی آن را مورد تصریح قرار داده اند ، اکراه می تواند همانند جرایم دیگر به غیر از قتل مجوز ارتکاب جنایت مادون نفس گردد .

انجام این دسته از جنایات به وسلیه فرد اکراه شونده در صورتی جایز محسوب می شود که تمامی شرایطی که جهت تحقق اکراه لازم است موجود باشد و جانی (اکراه شوند ) به جهت دفع خطر شدیدتر جنایت خفیف تر را انجام دهد . در این صورت با توجه به رای بعضی از فقها قصاص از فرد مُکرَه و مُکرِه برداشته می شود . به این دلیل که فردی که اکراه کننده بوده مرتکب قطع و جرحی نشده بلکه فرد اکراه شده برای دفع ضرر خود این عمل را انجام داده  و از طرفی فرد اکراه شونده را نمی توان به قصاص محکوم کرد

به این علت که عمل او عدوانی محسوب نمی شود و صرفا به جهت انجام جنایت به وسیله او دیه بر عهده مباشر اثبات می گردد . ولی به استناد رای گروه دیگر از فقها اکراه کننده باید به قصاص محکوم شود به این دلیل که تمامی شرایط اکراه به وسیله او محقق شده و سبب اقوای از مباشر می باشد .

اکراه در قتل و انواع آن :

بعضی اوقات ممکن است عملی که فرد اکراه کننده می خواهد جنایت بر نفس دیگری باشد ، که در این حالت اکثر فقهای شیعه به استناد برخی از روایات و همچنین بر اساس قاعده اجتماع سبب و مباشر اکراه را مجوز قتل به حساب نمی آورند .  صاحب جواهر بر قصاص اکراه شونده ای که در قتل مباشرت کرده است ، نزد امامیه ادعای اجتماع می کند و موید رای خود را روایات صحیحه تلقی می کند . عده ای بر خلاف نظر مشهور امامیه نظر بر نفی قصاص از اکراه شونده دارند و اکراه در قتل را مثل اکراه بر انجام جرایم دیگر رافع مسئولیت کیفری فرد اکراه شده به حساب می آورند . در نتیجه اگر فردی مجبور به قتل شخص دیگری شود مرتکب قصاص خواهد بود و فرد اکراه کننده به حبس ابد محکوم می شود ( یک درجه خفیف تر ) .

اکنون وقت آن شده اکراه را از جهات و حیثیات مختلفی که دارد و صورت های متنوعش مورد بررسی قرار دهیم .

اکراه در قتل
اکراه در قتل

انواع اکراه به اعتبار موضوع تهدید :

تقسیم بندی اکراه با توجه به شدت و ضعف تهدید و همچنین تناسب آن با فعل درخواست شده در اکراه به قتل انجام می شود . که هر دسته احکام و آثار مخصوص خود را دارد .

الف ) اکراه به کمتر از قتل :

اگر فرد اکراه کننده فرد اکراه شونده را به قتل تهدید نکند و بگوید مثلا دست های او را قطع می کند ، نمی توان ادعا کرد در اینجا اکراه صورت گرفته است . دلیل آن هم این موضوع است که تحقق اکراه نیازمند دفع ضرر به ضرری کمتر می باشد . که در این فرض دفع ضرر کمتر با انجام فعلی که موجب ضرر شدید تر می باشد صورت می گیر  در نتیجه با توجه به تاکید بر حرمت نفس محترم می باشد ، در صورت تهدید به جنایت غیر از قتل ، اکراه محقق نمی شود ، یعنی حرمت نفس مرتفع نمی شود به دلیل اینکه در فرض مذکور که دوران امر بین اهم و مهم می باشد هیچ شکی در لزوم تقدیم اهم بر مهم نمی باشد .

ب ) تهدید به قتل :

عده ای از فقها جواز قتل به وسیله اکراه از طرف اکراه شونده را دور از ذهن حساب نمی کنند و حکم بر عدم قصاص مباشر می دهند و چنین استدلال می کنند که در این فرض موضوع از مصادیق باب تزاحم می باشد ، چونکه امر دائر می باشد لین ارتکاب فعل حرام که آن قتل نفس می باشد و بین ترک واجب که آن حفظ نفس خود و دور کردن خود از معرض هلاکت است و در این صورت شخص مختار است که یکی از این دو موضوع را انتخاب کند بدون اینکه یکی از آنها بر دیگری مقدم باشد . به دلیل اینکه ارجحیتی میان این دو موضوع وجود ندارد.

اکراه در قتل
اکراه در قتل

انواع اکراه به اعتبار شخصیت اکراه کننده و اکراه شونده :

قانون گذار با توجه به شخصیت اکراه شونده انواع مختلفی از تحقق اکراه را بیان کرده است و احکام هر کدام را بیان کرده تعدادی از این حالات عبارتند از :

۱ ) اکراه شخص عاقل و بالغ :

اکثراً اکراه با تهدید فردی عاقل و بالغ انجام می شود ، در این صورت هم همانطور که گذشت قانونگذار به تبعیت از سخن مشهور فقهای امامیه در قانون مجازات اسلامی اکراه را مجوزی برای قتل به حساب نمی آورد و اکراه شونده در صورت ارتکاب جنایت محکوم به قصاص نفس خواهد شد .

۲ ) اکراه صغیر غیر ممیز یا مجنون :

اگر کسی کودک غیر ممیز یا مجنونی را تهدید به ارتکاب قتل کند ، قاتل محسوب می شود ‌و محکوم به قصاص است ، قانونگذار ببا تفصیل میان کودک ممیز و غیره به پل و دلیل نادر نما ، اکراه بر مجنون و طفل غیر ممیز قتل را به اکراه کننده انتقال می دهد . چونکه اکراه طفل و مجنون را به صورت وسیله و ابراز جنایت در دست اکراه کننده قرار می دهد و از جهت اسباب اقوی از مباشر تشخیص می گردد .

۳ ) اکراه صغیر ممیز :

منظور از صغیر ممیز غیر بالغی می باشد که توانایی و استعداد تشخیص و تمیز میان منافع و مضار خود را به طور کلی واجد است و فرقی میان عقود را در حد متعارف می شناسد و آنها را از هم تفکیک می کند . در این حالت که طفل قوه تشخیص و تمیز دارد ولی به سن بلوغ نرسیده است ، اگر تحت تاثیر اکراه مرتکب انجام جنایتی گردد بر هیچ کدام از سبب و مباشر (اکراه کننده و اکراه شونده ) قصاص وارد نمی شود .

و صرفا عاقله اکراه شونده باید دیه را پرداخت نمایند . از طرفی نفی قصاص اکراه کننده هم به این  دلیل می باشد که صغیر ممیز بر خلاف مجنون و صغیر غیر ممیز همانند وسیله در دست فرد اکراه کننده نبودع ، رابطه سببیت مابین فعل انجام شده توسط وی (تهدید و اکراه ) و نتیجه به دست آمده ( قتل ) وجود ندارد و از این رو مکره ( اکراه کننده به جنایت به مجازت حکم معاونت در قتل محکوم می شود ) و فرد اکراه شده به دلیل عدم بلوغ مانند خطایی محض در نظر گرفته می شود .

۴ ) اکراه شخص بالغ به وسیله مجنون یا طفل :

طبیعی است که اگر در این فرض اکراه شونده هم مجنون یا صغیر باشد ، اکراه کننده به قصاص محکوم نمی شود و در این حالت اگر اکراه شونده طفل غیر ممیز باشد جنایت مستند به اکراه کننده می شود،  از آنجایی که جنایت کودک خطایی محض طلقی می گردد عاقله وی ( فرد اکراه کننده ) باید دیه را پرداخت نمایند .

اکراه در قتل
اکراه در قتل

انواع اکراه به اعتبار بزه دیده :

در این بخش قصد داریم اکراه را با توجه به فردی که مورد جنایت قرار گرفته است تقسیم بندی کنیم

۱ ) اکراه به وسیله شخص ثالث :

عده ای در تحقق فعل اکراهی در ما نحن فیه تردید کرده و اینگونه استدلال می کنند که هیچ کس برای خودکشی اکراه نمی شود ، چونکه اکراه شونده جهت رهایی از زیان شدیدتر اقدام به انجام عملی با صدمات خفیف تر می کند . در نتیجه خودکشی برای رهایی از کشته شدن به دست فرد دیگر بی معنی می باشد ، در نتیجه این اکراه را نمی توان اکراه حقیقی به حساب آورد . اکراه عبارت است از : اکراه شونده با پذیرفتن آن  نجات از خطر بیشتری وجود نخواهد داشت .

در نتیجه اظهار عدم تحقق اکراه است ، اما از آن جهت که اقدام به قتل نیز می تواند با کیفیات مشدده و زجرآوری همراه گردد ، اگر نوع قتلی که اکراه شونده به آن تهدید گردیده به نحوی باشد که وی خودکشی را بر چنین قتلی ترجیح دهد ، مانند تهدید به نوعی از قتل که با اذیت و آزار همراه باشد ، گروهی از فقها اکراه را متصور و موجه حساب می کنند ، به این جهت که اکراه شونده با اقدام به خودکشی از قتل شدید و دشواری نجات پیدا می کند که چون اکراه محقق است قصاص هم بر اکراه کننده ثابت می شود .

به این دلیل که ارتکاب جرم خفیف تر اولویت دارد از جنایت شدیدتر  . گروهی از حقوقدانان اسلامی هر چند بر جواز خودکشی به وسیله اکراه شونده در فرض بیان شده نظر داده اند ، اما در اثبات قصاص بر اکراه کننده اشکال وارد می کنند و عدم قصاص وی را اقرب می دانند . چونکه اکراه به قتل شدید تر باعث سلب اراده از اکراه شونده نمی باشد و او با اراده خود برای گریز از مرگ سخت و دردناک اقدام به خودکشی می کند ، در نتیجه قتل مستند می شود به فعل او و نه فعل فرد اکراه کننده و دعوی اینکه سبب در مفروض کلام اقوی از مباشر باشد مردود است ، به این دلیل که مستندی بر آن موجود نیست ،

نتیجه آن که ملاک معتبر در قصاص استناد عرفی قتل به فعل قاتل است و در ما نحن فیه قتل مستند به فعل خود مقتول است و از این جهت تفاوتی بین اکراه دیگری به قتل شخص ثالث با اکراه به قتل نفس خود وجود ندارد . نهایت اینکه اگر با توجه به رای اکثر فقها ، عدم قصاص اکراه کننده را بپذیریم وی به مجازات حبس ابد محکوم می شود .

اکراه در قتل
اکراه در قتل

وحدت اکراه کننده و مقتول :

در این فرض اکران کننده دیگری را تهدید می کند تا او به قتل برساند ، مثل اینکه بگوید اگر من را نکشی تو را خواهم کشت ، این نحوه از اکراه باعث اباحه ( مباح شدن ) قتل نمی باشد . و مُکرَه ( اکراه کننده ) مجاز به کشتن اکراه کننده نمی باشد . ولی اگر به دلیل عدم اطاعت از مقتول و استنکاف از کشتن او اکراه کننده اقدام به اجرای تهدیدات خود کند فرد اکراه شونده می تواند از باب دفاع مشروع اکراه کننده را به قتل برساند .

اگر با توجه به تهدید و اکراه ایجاد شده از سوی مجنی علیه ، اکراه شونده در غیر موضع دفاع اقدام به قتل او کند ، مجرم به حساب می آید و تحت تعقیب کیفری قرار می گیرد . ولی در مجازات قصاص آن فرد اختلاف وجود دارد . یک دسته از فقها در این موضوع قصاص را بر اکراه شونده ثابت می دانند و استدلال آنها این است که قتل با اذن ، مجاز و مباح نمی شود ، پس در نتیجه حق قصاص ساقط نمی شود . و این مانند موردی است

که کسی دیگری را بر قتل ثالث اکراه کند . ولی عده ای از فقها ضمن دفع قصاص ، جانی را نسبت به پرداخت ضامن می دانند و گروهی دیگر هم عدم ثبوت دیه را بعید نمی دانند . باید توجه کرد که این فرض در صورتی می باشد که قاتل ( اکراه شونده ) تهدید با قتل شده باشد ، اما اگر تهدید و اکراه به کمتر از قتل باشد ، مانند آنکه اکراه کننده او را تهدید نماید ک اگر من را به قتل نرسانی دست های تو را قطع خواهم کرد ، در این صورت اگر اکراه شونده ، اکراه کننده را در غیر موضع دفاع از خود به قتل برساند محکوم به قصاص خواهد بود .

اکراه در قتل
اکراه در قتل

امکان دارد یک شخص که مرتکب جرمی شود که قابلیت تعقیب قضایی و مجازات را نداشته باشد که به دلایل گوناگونی اتفاق می افتد که چند مورد آن را نام می بریم :

اکراه ، اضطرار و اجبار و مستی و جنون و صغر بودن مرتکب جرم .

اکراه گفتیم یعنی فردی از راه فشار ( اعم از روحی و روانی ) در حالتی قرار گیرد که به اجبار بایستی جرمی را مرتکب شود و یا یک چیز بسیار مهم را از دست بدهد مثل جان یا مال یا ابرو و یا خویشاوندش به نحوی که اگر مرتکب نشود یکی از موارد بالا در خطر بیفتد البته این نکته هم باید بیان شود که اکراه ملاک دقیق ندارد و شخصی می باشد و معمولا در قانون مرتکب جرم شایته انجام مجازات نمی باشد و اکراه کننده جرم فاعل در تظر گرفته می شود و مجازات دارد .

به استناد ماده ۱۵۱ قانون مجازات اسلامی : هر گاه کسی بر اثر اکراه غیر قابل تحمل مرتکب عملی شود که مطابق قانون جرم به حساب آید مجازات نخواهد شد ، در جرائم موجب تعزیر ، اکراه کننده به مجازات فاعل جرم محکوم می شود . در جرایم موجب حد و قصاص طبق مقررات مربوطه رفتار می شود.

مثال : حسن که متهم به قتل محمد دستگیر شده در دفاع از خود ادعا می کند که سعید او را اکراه محمد کرده است و با شهادت شهود و دیگر ادله اثبات گردد که سعید به دفعات مکرر حسن را تهدید نمونده اگر محمد را به قتل نرساند پسرش را به قتل می رساند و یا منزلش را خراب می کند . مطابق قانون مجازات اسلامی مصوب ۹۲ هر فردی که شخص دیگری را عامدا به قتل برساند به قصاص محکوم می گردد . ( البته باید این نکته را بیان نمود که در صورتی که بتوان با اولیای دم توافق نمود می توان قصاص را به دیه تبدیل کرد . در این صورت قاتل علاوه بر پرداخت دیه به سه تا ده سال حبس محکوم می شود ) .

اکراه در قتل
اکراه در قتل

 اکنون مجازات اکراه کننده و اکراه شونده را بیان می کنیم:

همانطور که گفتیم اگر شخصی با تهدید جان ، مال و… شخصی را مجبور نماید جرمی را مرتکب شود که به انجام آن رضایت ندارد ، اکراه صورت می گیرد ، بهتر است یادآور شویم که هر تهدیدی نمی تواند رافع مسئولیت باشد و اکراه نیست .فقط تهدیدی اکراه می باشد که قانونی نباشد ، قابل تحمل نباشد و اجتناب ناپذیر باشد و نتوان آن را دفع کرد و قریب الوقوع باشد . مثلا اگر شخصی متهم را تهدید کند که طلسم کند  یا تهدید کند که مثلا او را بلند کرده و به نحوی زمین می زند که ضربه مغزی شود ولی شخص بداند که طرف مقابل چنین زوری ندارد و می تواند در مقابل او از خود دفاع کند تحقق صورت نمی گیرد

اکراه در قتل
اکراه در قتل

ماده ۳۷۵ قانون مجازات اسلامی : اکراه در قتل مجوز قتل نمی باشد و مرتکب قصاص می شود و اکراه کننده به حبس ابد محکوم می گردد . راجب صدمه های قبل از قتل ، اکراه مطابق با قاعده پیش می رود یعنی رافع مسئولیت ارتکاب کننده می باشد . اگر فرد مضروب نیز زنده بماند ، مسئولیت کیفری برای اکراه کننده است و نه مرتکب عمل .

ماده ۳۷۹ قانون مجازات اسلامی  ( ق.م.ا ) هر گاه شخصی دیگری را به رفتاری اکراه کند که موجب جنایت بر اکراه شونده گردد ، جنایت عمدی بوده و اکراه کننده قصاص می شود ، مگر حالتی که اکراه کننده قصد جنایت بر او را نداشته باشد و آگاهی و توجه به اینکه اکراه نوعا موجب جنایت بر او می شود هم نداشتع باشد که در این صورت جنایت شبه عمدی می باشد و اکراه کننده به پرداخت دیه محکوم خواهد شد .

حالات اکراه در قتل :

الف ) زمانی که مرتکب قتل ، شخصی عاقل و بالغ باشد ، قاتل به قصاص نفس و اکراه کننده به حبس ابد محکوم می گردد ( ماده ۳۷۵ قانون مجازات اسلامی )

ب ) زمانی که اکراه شونده طفل غیر ممیز یا مجنونی باشد ، فقط اکراه کننده قصاص می شود ( تبصره ۱ ماده ۳۷۵ قانون مجازات اسلامی ) در این حالت ، دیوانه و کودک غیر ممیز که دارای قوه ادراک و تشخیص نسیتند مثل وسیله ای برای جرم به حساب می آیند و فاقد مسئولیت کیفری هستند

ج ) زمانی که اکراه شونده طفل ممیز ( کودکی که دارای قوه تشخیص و تمیز باشد ولی به بلوغ نرسیده است ) باشد ، دیه مقتول بر عهده عاقله قاتل است و اکراه کننده هم به حبس ابد محکوم می شود ( تبصره ۲ ماده ۳۷۵ قانون مجازات اسلامی )