دفاع مشروع|شرایط دفاع مشروع|دیه در دفاع مشروع

دفاع مشروع چیست؟

وب سایت حقوقی یاروکیل به معرفی و بررسی تخصصی دفاع مشروع چیست؟ و نکات مهم دفاع مشروع پرداخته تا به بهترین نحو شما را از حق و حقوقتان آگاه سازد.

مقدمه دفاع مشروع :

اعمال صلح و سازش در قالب یک موضوع پسندیده بسیار پیشنهاد شده است. اما چنان چه از طریق صلح و سازش اختلاف حل و فصل نشود، اصحاب اختلاف باید با رجوع به نهادهای قضایی در شرف رفع مسائل خود برآیند.

این سوال به ذهن متصور می شود که آیا این قانون در همه ی موارد لازم الاجرا خواهد بود؟ که در جواب باید بگوییم خیر. این قاعده مثل مقررات دیگر دارای استثنائاتی می باشد. دفاع مشروع از جمله ی این استثنائات است که در قانون در نظر گرفته شده است. در این مقاله سعی شده که به موضوع دفاع مشروع پرداخته شود و آثار و شرایط تحقق دفاع مشروع را شرح دهیم.

ویدیو مقاله دفاع مشروع

مفهوم دفاع مشروع :

با پیشرفت جوامع بشری و مدیریت آن و حمایت از حقوق شهروندان در مقابل خطرات و لطمه هایی که آن ها را با تهدید مواجه می‌سازد این موضوع  از دسته مسئولیت‌های دولت می‌باشد.

دولت مکلف است در چارچوب قانون به تکالیف خود عمل نماید اما نباید از این عنوان چشم‌پوشی کرد که امکان دارد در برخی از مواقع اشخاص در استانه ی تهدید و خطر واقع شوند و در آن هنگام هیچ دسترسی به نهادهای دولتی میسر نباشد یا رجوع به آن ها وقت گیر شده و سبب زیان های بیشتری گردد.

در این مواقع قانونگذار به وکالت از جامعه به اشخاص این اجازه را می‌دهد که از خودشان در مقابل آسیب هایی که در معرض آن واقع شده اند محافظت کند. با توجه به این که این اجازه به صورت استثنا داده می شود باید شرایطی که قانونگذار برای آن پیش‌بینی کرده است محرز شود یعنی هم باید رفتار به شکلی باشد که نام دفاع را بر آن نهاد هم بر رفتاری که  به شکل دفاع انجام شده است مشروعیت داشته باشد.

با عنایت به آن چه که در قسمت اول در مورد آن بحث شد دفاع مشروع نهادی می باشد که با توجه به آن افراد به شکل استثنایی اجازه ی دفاع و محافظت از خود را در مقابل لطمات و خطرات می‌یابند. به شکل ویژه باید این صدمه ها از دسته صدماتی باشد که شخص در صورت واقع شدن در معرض آن به هر دلیل قادر نباشد با رجوع به نهادهای دولتی از خودش در مقابل آن نگهداری کند.

دفاع مشروع
دفاع مشروع

آثار دفاع مشروع :

دفاع مشروع در قانون مجازات اسلامی از علت‌های موجهه ی جرم محسوب می‌شود. علل موجهه ی جرم به شرایطی اطلاق می شود که اگر محرز شود رفتاری که در شرایط عادی جرم تلقی می‌شود دیگر عنوان مجرمانه خواهد داشت. به بیان ساده‌تر علت‌های موجهه ی جرم سبب می‌شود رفتاری که جرم است دیگر جرم محسوب نشود.

مراحل جرم چه مواردی هستند؟ چگونه مراحل جرم را پیگیری کنیم؟

دفاع مشروع از دسته علل موجهه ی جرم تلقی می‌شود. یعنی چنان چه قانون گذار رفتاری را در قانون مجازات اسلامی جرم انگاری نموده باشد و فرد این اعمال را در وضعیت دفاع مشروع عملی کند.

از آن جایی که دفاع مشروع از اسباب موجهه ی جرم به حساب می‌آید سبب می‌شود که این اعمال از شکل مجرمانه بیرون رود. و دیگر نتوان بر آن عنوان مجرمانه گذاشت. مثلاً قتل یک رفتار مجرمانه تلقی می شود.

یعنی قانونگذار برای آن ممنوعیت اعمال کرده و کسی که به آن ارتکاب یابد مجازات خواهد شد و این مجازات با توجه به نوع قتل و قصاص و پرداخت دیه و زندان انجام خواهد شد. با این وجود چنان چه فردی در هنگام دفاع مشروع رفتاری را مرتکب شود که باعث مرگ شخص دیگر گردد، این امکان وجود ندارد که او را به سبب انجام قتل به مجازات قصاص کیفر نمود.

حتی چنان چه این قتل به شکل عمدی صورت گرفته باشد، اصل بر آن است که ارتکاب جرم تحمل مجازات را در پی دارد.

یعنی هر شخصی که مرتکب رفتارهای ممنوع از نظر قانون شود باید کیفر آن را متحمل گردد. اما برخی اوقات به سبب احراز دسته‌ای از علت‌ها شخص مجرم مجازات نخواهد شد. از جمله ی این موارد ارتکاب جرم در هنگام دفاع مشروع می باشد. دفاع مشروع به شکل کلی بر عنوان مجرمانه اثرگذار خواهد بود. یعنی رفتار را از شمول عنوان مجرمانه بیرون می کند و از این حیث سبب می‌شود که فرد به مجازات نرسد.

دفاع مشروع
دفاع مشروع

شرایط تحقق دفاع مشروع :

با توجه به ماده ۱۵۶ قانون مجازات اسلامی قانون گذار مقرر داشته است که اگر شخصی در جلسه دفاع از نفس و عرض و ناموس و مال و آزادی تن خود یا شخص دیگری در مقابل هر شکل تجاوز یا خطر فعلی و قریب الوقوع با رعایت مراحل دفاع باعث انجام عملی شود، بر اساس قانون جرم تلقی نخواهد شد. شرایطی که اگر با هم جمع شوند سبب می شوند، رفتار شخص از حالت مجرمانه خارج شود در زیر شرح داده شده است:

-اعمال ارتکابی به منظور رفع تجاوز یا خطر الزامی باشد.

– دفاع با استناد به شواهد عقلانی یا ترس عقلانی صورت گرفته باشد.

– خطر و تجاوز به علت اعمال آگاهانه یا تجاوز خود شخص و دفاع دیگری انجام نشده باشد.

– تمسک به نیروهای دولتی بدون از دست دادن زمان به شکل عملی میسر نباشد یا دخالت آن ها در از بین بردن تجاوز و رفع خطر تأثیرگذار نباشد.

دفاع مشروع در مقام دفاع از نفس و عرض و ناموس و مال :

ارتکاب جرم در زمان دفاع امکان دارد به منظور دفاع از عناوین متعددی انجام شود. اما در شرایطی این امکان وجود دارد که رفتاری را دفاع مشروع تلقی کرد که به جهت حفظ جان و آبروو  ناموس و مال یا آزادی خود یا شخص دیگر انجام شود. در حقیقت مسائل مختلفی می تواند در زندگی هر شخص ارزشمند باشد.

اما قانونگذار دفاع از همه ی آن ها را مشروع و مجاز نمی شناسد. برخی اوقات شخص رفتاری را به منظور دفاع از نفس و آبرو ناموس و مال و آزادی خودش انجام می‌دهد و گاهی هم برای دفاع از شخص دیگر.

ضرورت دفاع مشروع :

اعمالی که شخص در قالب دفاع مشروع انجام می دهد باید به منظور رفع تجاوز و خطر الزامی باشد. این شرط بدین مفهوم است که چنان چه شخصی که در معرض آسیب واقع شده قادر باشد بگریزد یا با بهره گرفتن از شیوه هایی مثل جیغ زدن از دیگران طلب کمک کند و بدین ترتیب متجاوز را فراری دهد، باید از همان شیوه بهره بگیرد.

مثلاً فرض کنید فردی مورد تجاوز واقع شده است اگر این شخص قادر باشد از کمک ماموران نیروی انتظامی بهره بگیرد، مکلف است همین کار را انجام دهد و اگر به جای آن خودش دفاع کند و در هنگام دفاع کردن عملی را انجام دهد که سبب فوت مهاجم شود، نمی‌توان عنوان دفاع مشروع را برای آن استفاده کرد. در حقیقت مشروع بودن دفاع مشروع به آن است که تنها شیوه ممکن برای رفع خطر و رهایی از حمله به دفاع مشروع باشد.

دفاع مشروع بر اساس شواهد و ترس عقلانی :

بر اساس این دفاع را می‌توان مشروع دانسته یا قتل و حمله محرز شود یا قتل نزدیک به اتفاق افتادن باشد. اگر خطر نزدیک به وقوع باشد این دفاع شخص باید به استناد شواهد و قراین عقلانی و ترس عقلانی انجام شود.

دفاع مشروع
دفاع مشروع

یعنی هر انسان عاقل و متعارفی که در این وضعیت واقع شود به این نتیجه دست یابد که خطری او را تهدید می نماید. به منظور آزاد شدن از این خطر و آثار راجع به آن باید عملیاتی را به انجام برساند. این که آیا خطری که اتفاق افتاده است نزدیک به وقوع بوده یا نه با توجه به شرایط پرونده تعیین می‌شود و قانون ثابتی برای تشخیص آن جاری نیست .

دفاع مشروع و عدم امکان توسل به نیروی دولتی :

از جمله مهم‌ترین شرایطی که برای دفاع مشروع در ماده ۱۵۶ قانون مجازات اسلامی به آن تاکید شده آن است که در دفاع مشروع امکان تمسک جستن به نیروهای دولتی بدون از دست دادن زمان میسر نباشد.

یا این که با دخالت ماموران دولتی اثری در رفع تجاوز و خطر گذارده نشود. چنان چه فردی که مورد حمله قرار گرفته است قادر باشد با یاری گرفتن از ماموران نیروی انتظامی از خودش محافظت نماید، دیگر این امکان را ندارد که دفاع مشروع کند. چون دفاع تکلیف اصلی نیروهای دولتی و پیش بینی کردن حق دفاع برای شهروندان راجع به زمانی است که امکان انجام این وظیفه اصلی آن ها میسر نباشد.

شرایط مشروعیت دفاع از دیگران :

برخی اوقات امکان دارد فردی به منظور دفاع از دیگران رفتارهای مجرمانه مرتکب شود. در حالتی می‌توان دفاع را مشروع قلمداد کرد که موضوع و شرایط بالا و یکی از عواملی که در زیر شرح شده است نیز محرز شود.

-دفاع شونده از نزدیکان دفاع کننده باشد.

-دفاع شونده از سایر اشخاص درخواست کمک کند یا در شرایطی قرار گرفته باشد که امکان کمک و یاری جستن از دیگران را نداشته باشد.

-دفاع شوند قادر به دفاع از خود نباشد.

تفاوت حالت اضطرار و دفاع مشروع :

-به شکل کلی حالت اضطرار درست مانند دفاع مشروع بر اساس منفعت اجتماعی بنیان نهاده شده است. مهمترین فرق دفاع مشروع و اضطرار در آن است که در دفاع مشروع منجی علیه مستحق صدماتی بوده که بر او از سوی مدافع وارد گردیده اما در حالت اضطراب منجی علیه یک شخص بی گناه محسوب می شود.

-دفاع مشروع واجد مسئولیت مدنی نیست. ولی حالت اضطرار دارای مسئولیت مدنی باشد. زیرا جبران خسارت مادی در وضعیت ضرورت برخلاف دفاع مشروع از این حیث برطبق انصاف تطابق دارد که در این فرض در اصل منجی علیه یا متضرر از جرم اقدامی در ایجاد حالت اضطرار انجام نداده و مرتکب خطا نشده است تا شایسته ی محرومیت از اموال خود شود.

دفاع مشروع
دفاع مشروع

در جایی هم که انسان به منظور حفظ جان و مال دیگری ناگزیر ضرری به شخص دیگری ایراد نموده است جبران ضرر و زیان در نهایت بر دوش شخصی می باشد که از این طریق جان یا مال خود را به دست آورده است.

– در دفاع مشروع الزام به وجود قبلی حمله می باشد. از طرفی در مورد حالت اضطرار انجام جرم به وسیله ی مضطر بدون حمله و تعرض پیشین صورت می‌گیرد و به شکلی در حالت اضطرار حمله بر قرار نیست و حاصل از عوامل خارجی و قهری می باشد.