دیوان عدالت اداری|وظایف دیوان عدالت اداری|نکات مهم دیوان عدالت اداری

دیوان عدالت اداری چیست

دیوان عدالت اداری
دیوان عدالت اداری

وب سایت حقوقی یاروکیل به معرفی و بررسی تخصصی دیوان عدالت اداری چیست؟ و شرایط دیوان عدالت اداری پرداخته تا به بهترین نحو شما را از حق و حقوقتان آگاه سازد.

مقدمه دیوان عدالت اداری

از مهمترین مراجع رسیدگی به شکایات و اعتراضات مردم نسبت به مامورین و واحدها یا آیین نامه های دولتی دیوان عدالت اداری می باشد. با توجه به مقام بالای نظارت بر حسن اجرای قوانین، در مراکز اداری و ضمانت نمودن اصل حاکمیت قانون و نیز ضمانت حقوق شهروندان در مقابل تصمیمات اداری با در نظر گرفتن تکالیف قوه قضاییه در اصل ۱۵۶ قانون اساسی نهاد قضایی ویژه‌ای به منظور رسیدگی و دادرسی به شکایات مردم در نظر گرفته شده است که در کارکرد چندین و چند ساله دیوان عدالت اداری روشن‌کننده نقش موثر این نهاد در حمایت از حقوق شهروندی بوده است.

دیوان  عدالت اداری تحت عنوان یک مرجع قضایی فقط در تهران قرار دارد و از شعب بدوی و تجدیدنظر و هیات عمومی و هیات های تخصصی تشکیل شده است. اما با هدف آسان بودن دسترسی مردم به خدمات دیوان دفاتر اداری این دیوان در مراکز استان ها نیز ایجاد شده است که تکلیف ثبت دادخواست های شاکیان و ارشاد و معاضدت قضایی آن ها را بر دوش دارد.

مفهوم دیوان عدالت اداری

اگر حقوق مردم از سوی نهادهای دولتی و عمومی به هر علتی مورد رعایت قرار نگیرد، مرجعی به منظور دادرسی به این موضوعات در نظر گرفته شده است که دیوان عدالت اداری نام دارد.

در واقع دیوان عدالت اداری از مهم‌ترین مراجع رسیدگی به شکایات مردم از دستگاه‌های اداری و اجرایی در کشور تلقی می شود که بر طبق اصل ۱۷۳ قانون اساسی تحت نظر ریاست قوه قضاییه مدیریت می شود و از شعب بدوی و تجدیدنظر و هیئت عمومی و هیئت های تخصصی تشکیل شده است.

در اصل ۱۷۳ قانون اساسی آمده است که با هدف رسیدگی به شکایات و تظلمات و اعتراضات مردم نسبت به مامورین و  واحدها و آیین نامه های دولتی و احقاق حقوق آن ها دیوانی تحت عنوان عدالت اداری زیر نظر رئیس قوه قضاییه ایجاد می‌شود. حوزه اختیارات و شیوه کارکرد این دیوان را قانون مشخص می کند. مقصود از ایجاد مرجع، احقاق حقوق مردم و برقراری عدل عمومی می‌باشد. این دیوان صالح است تا آیین نامه هایی که در تضاد با قوانین کشور و مقررات شرعی ایجاد شده است را باطل کند.

با توجه به این که دیوان عدالت اداری یک مرجع تظلم خواهی و تنها مرجعی است که احقاق حق مردم از دستگاه‌های اداری و اجرایی را به عهده دارد و احکامی که از طرف قضات این دیوان صادر می شود بسیار مهم است و برای برخی اشخاص حیاتی می باشد، به همین دلیل دقت در رسیدگی به پرونده ها و نیز سرعت عمل در زمان رسیدگی در پرونده های این دیواناز مهم‌ترین تقاضاهای مردم می باشد.

وظایف دیوان عدالت اداری

قبلا هم اشاره شد که دیوان عدالت اداری یک مرجع خاص قضایی می باشد که به شکل تخصصی به شکایات مردم و تظلمات آن ها نسبت به ماموران و واحدهای دولتی و مقررات آن ها دادرسی می‌کند. همچنین دعاویی که موضوع رسیدگی در این مرجع قرار می گیرد، ذاتا دارای ماهیت قضایی یعنی مدنی و کیفری نمی باشند، بلکه  اختلافاتی می باشد که ماهیت آن ها اداری است.

دیوان عدالت اداری
دیوان عدالت اداری

1- رسیدگی به شکایات و تظلمات و اعتراضات مردم نسبت به مامورین و ادارات و آیین‌نامه‌های دولتی در حالتی که اقدامات و تصمیمات یا مقررات با شرع و قانون در تضاد باشد یا خارج از حوزه اختیارات مقامی که آن را تصویب کرده است در قلمروی صلاحیت دیوان عدالت اداری قرار دارد. به بیان دیگر در شرایطی که اقدامات و تصمیمات و مقررات فوق به سبب متضاد قانون بودن  و عدم صلاحیت مرجع مربوطه و تجاوز یا سوء استفاده از اختیارات و تخطی در انجام قوانین و مقررات یا امتناع از انجام وظایفی که سبب ضایع شدن و تباه شدن اشخاص می شود، قابلیت اعتراض داشته باشد، موضوع، در صلاحیت دیوان است.

2- فقط اشخاص حقیقی یا حقوقی حقوق خصوصی قادر هستند در شعب دیوان به عنوان خواهان طرح دعوا کنند. زیرا بر اساس رای وحدت رویه ۳۷ و ۳۸ و ۳۹ هیات عمومی دیوان عدالت اداری که در سال ۱۳۶۸ رسیده است، با توجه به این که در اصل ۱۷۳ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مقصود از ایجاد دیوان عدالت اداری رسیدگی به تظلم و شکایات و اعتراضات مردم نسبت به مامورین یا واحدهای دولتی به شکل شفاف بیان شده و با در نظر گرفتن مفهوم لغوی و عرفی واژه “مردم”، واحدهای دولتی از دایره شمول “مردم” بیرون بوده و به اشخاص حقیقی یا حقوقی و حقوق خصوصی اطلاق می شود و با استفاده از بند ۱ ماده ۱۱ دیوان نیز اشخاص حقیقی و حقوقی حقوق خصوصی مورد نظر می باشد.

3- تصمیمات و اعمال واحدهای دولتی خواه وزارتخانه ها و سازمان ها و موسسات و شرکت های دولتی و شهرداری ها و تشکیلات و نهادهای انقلابی و موسسات وابسته به آن ها خواه تصمیمات و اقدامات ماموران واحدهای خود را در موضوعات مرتبط به وظایف آن ها می توانند، موضوع شکایت در شعب دیوان عدالت اداری واقع شوند. با توجه به این موضوع شعبه دیوان عدالت اداری فاقد صلاحیت رسیدگی به دعاوی نسبت به سازمان های غیردولتی مردم نهاد  در دسته نهادهای حقوق خصوصی واقع شده‌اند و ربطی به دولت ندارند، هستند. در مواردی که اقدامات و تصمیمات موضوع شکایت در صلاحیت شعب دیوان واقع شده است. شعبه رسیدگی کننده اگر تشخیص دهد که این اعمال سبب زایل شدن حقوق اشخاص شده است، رای مناسب مبتنی بر لغو یا بی اثر کردن تصمیم و اقدام مورد شکایت یا الزام طرف مقابل شکایت به اعاده ی حقوق تضییع شده او صادر می نماید.

4- با توجه به ماده ۱۹، رسیدگی به شکایات و تظلمات و اعتراضات اشخاص حقوقی یا حقیقی از آیین نامه ها و بقیه نظامات و مقررات دولتی و شهرداری ها از نظر مخالفت آن ها با قوانین و احقاق حقوق افراد و صدور حکم وحدت رویه راجع به آرای مغایر صادره از شعب دیوان و صدور رای وحدت رویه در شرایطی که نسبت به یک موضوع، احکام مشابه متعدد صادر شده باشد، در هیات عمومی دیوان عدالت اداری انجام می‌شود. با این اوصاف این نکته را نیز باید در نظر داشت که رسیدگی به تصمیمات قضایی قوه قضاییه و مصوبات و تصمیمات شورای نگهبان قانون اساسی و مجمع تشخیص مصلحت نظام و مجلس خبرگان و شورای عالی امنیت ملی و شورای عالی انقلاب فرهنگی از دسته موارد این ماده نیست.

نحوه دادرسی در شعب دیوان عدالت اداری

دیوان عدالت اداری
دیوان عدالت اداری

دادخواهی از اقدامات و تصمیمات واحدها و ماموران دولتی و نیز شکایت از تصمیمات و آرای قطعی کمیسیون های اداری و هیئت ها و شکایت استخدامی کارکنان دولت و بعضی نهادها و دستگاه‌های اجرایی و عمومی کشور از سوی شعب دیوان عدالت اداری مورد دادرسی واقع می شود.

رسیدگی در شعب دیوان عدالت اداری نیازمند ارائه دادخواست می باشد. پس از افرادی که می خواهند شکایت کنند، باید دادخواست خودشان را به وسیله پست الکترونیکی و پست سفارشی دیوان یا ثبت در پایگاه الکترونیکی به دبیرخانه دیوان ارسال نموده یا به دبیرخانه دیوان یا دفاتر اداری آن مستقر در مراکز استان ها تقدیم نمایند و بعد از آن شعب دیوان عدالت اداری هم به شکایتی که شخص ذینفع یا وکیل یا نماینده قانونی یا قائم مقام او مطابق با قانون تقاضا نموده باشد، رسیدگی می‌نماید.

شعب دیوان عدالت اداری این امکان را دارد در صورتی که تصمیمات و اقدامات موضوع شکایت سبب ضایع شدن حقوق افراد شده باشد و رای مناسب مبتنی بر نقض رای یا لغو اثر از اقدام یا تصمیم مورد شکایت یا الزام طرف مقابل شکایت به اعاده حقوق تضییع شده را صادر کند. نکته قابل توجه آن که دادرسی به پرونده موارد صدور دستور موقت، بیرون از نوبت است.

شیوه اجرای احکام بعد از صدور رای در دیوان عدالت اداری

بعد از آن که آرا از سوی دیوان عدالت اداری به شکل قطعی صادر شد با در نظر گرفتن به الزام احقاق حقوق و اعاده حقوق ضایع شده شهروندان، نهادها و دستگاه های اجرایی مکلف هستند آرای دیوان را بعد از ابلاغ فوری اجرا کنند. به این شکل که با هدف اجرای احکام صادر شده از دیوان عدالت اداری شعبه ای از اجرای احکام در هر معاونت ایجاد شده است که تحت نظر یکی از معاونان مربوطه وظیفه خود را انجام می‌دهد و دادرسانی به تعداد کافی برای اجرای احکام و مدیر دفتر و کارمند را در اختیار دارد.

شعب دیوان عدالت اداری بعد از آن که رای را به محکوم علیه ابلاغ نمود، یک نسخه از آن را به علاوه پرونده به شعبه اجرای احکام مربوطه ارسال می کند. بعد از آن محکوم علیه موظف است در مدت یک ماه نسبت به اجرای کامل آن یا جلب رضایت محکوم له اقدام نماید و حاصل موضوع را به شکل کتبی به واحد اجرای احکام دیوان عدالت اداری گزارش دهد. اگر چنین نکند و از این امر امتناع ورزد با رای شعبه صادر کننده حکم به انفصال موقت از خدمات دولتی تا ۵ سال و جبران خسارات وارد محکوم خواهد شد.

شیوه نصب قضات دیوان عدالت اداری

قضات دیوان عدالت اداری با رای رئیس قوه قضاییه نصب ‌می شود. قضات دیوان عدالت اداری باید ده سال سابقه کار قضایی داشته باشند. در مورد قضات دارای مدرک کارشناسی ارشد یا دکترا در یکی از گرایش های رشته حقوق یا مدارک حوزوی هم تراز باید گفت که این ها باید ۵ سال سابقه کار قضایی داشته باشند. قضاتی که حداقل ۵ سال سابقه کار قضایی در دیوان عدالت اداری را دارند از این حکم استثنا  می ‌شوند.

تعداد شعب دیوان عدالت اداری

امروزه ۵۳ شعبه بدوی و ۲۱ شعبه تجدیدنظر و هر شعبه اجرای احکام در دیوان عدالت اداری فعالیت می‌کند. هر شعبه بدوی دیوان از یک رئیس یا دادرس علی البدل تشکیل می شود. هر یک از شعب بدوی دیوان با توجه به انواع دعاوی اداری که قابلیت طرح نزد آن ها را دارند، تخصصی گردیده اند و قضات این شعب بر اساس تخصصشان به موضوع رسیدگی کرده و رای صادر می کنند.

آرای صادر شده از سوی شعب بدوی قابلیت تجدید نظر خواهی را دارند. یکی از دو طرف یا وکیل یا قائم مقام قانونی آن ها قادر است نسبت به همه آرای شعب دیوان عدالت اداری دادخواست تجدیدنظر را طی مدت ۲۰ روز از زمان ابلاغ تسلیم کند. این مهلت برای افرادی که خارج از ایران اقامت دارند دو ماه از تاریخ ابلاغ می باشد. شعب تجدید نظر دیوان عدالت اداری از یک رئیس و دو مستشار تشکیل می‌شود و معیار آن در صدور رای و نظر اکثریت می باشد.

دادرسی به آرای خلاف شرع یا قانون

دیوان عدالت اداری
دیوان عدالت اداری

بر اساس ماده ۷۹ قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری اگر رئیس قوه قضاییه رای قطعی  شعب دیوان را برخلاف شرع یا قانون بداند، رئیس مرجع مذکور قادر است پرونده را دوباره برای رسیدگی ماهوی و صدور رای در اختیار یکی از شعب دیوان بگذارد. این موضوع یکی از روش های استثنایی تجدیدنظر در آرای صادر شده از سوی شعب دیوان عدالت اداری محسوب می شود. در قانون دیوان امکان اعاده دادرسی تعیین شده است. در مواردی که خلاف شرع بودن مصوبه یا دستورالعمل یا آیین نامه یا بخشنامه های دستگاه‌های اجرایی از طرف شاکی  ادعا شود ،موضوع به شورای محترم نگهبان رجوع داده شده و رای این شورا معیار عمل تشخیص داده می شود.