عقد ضمان|ارکان عقد ضمان|شرایط عقد ضمان|

عقد ضمان چیست

وب سایت حقوقی یاروکیل به معرفی و بررسی تخصصی عقد ضمان چیست؟ و شرایط عقد ضمان پرداخته تا بهترین نحو شما را از حق و حقوقتان آگاه سازد.

ویدیو مقاله عقد ضمان چیست؟

مقدمه عقد ضمان

مقصود از ضمان در حوزه حقوق مدنی آن است که به سبب قراردادی و غیر از آن، مالی بر عهده شخصی واقع شود. مثلاً فردی به دنبال یک عقد با دیگری مکلف می شود که بدهی شخص سومی را پرداخت کند. این قرارداد از دسته عقود معین می باشد که دارای مقررات ویژه‌ای است که در این مقاله به آن پرداخته می‌شود.

عقد ضمان عبارت است از این که فردی مالی را که بر دوش دیگری است به عهده بگیرد. متعهد را ضامن و شخص دیگر را مضمون له و فرد سوم را مضمون عنه یا مدیون اصلی می نامند. بر اساس نظر فقهای امامیه اصولاً ضمان مستقل از ریشه ضمن است و ضمن به مفهوم انتقال می باشد.

یعنی مالی که در عهده کسی است به عهده شخص دیگری انتقال می یابد. اما بیشتر علمای اهل سنت بر این باورند که ضمان از ریشه ضم و نون آن  اضافی می باشد. در نتیجه به مفهوم انضمام  ذمه  ضامن به ذمه بدهکار تلقی می شود و مضمون له اختیار دارد که به هر یک از آن ها که تمایل داشته باشد مراجعه کند. در ظاهر اسباب ضمان در قانون مدنی ۵ چیز در نظر گرفته شده است. یکی از آنان ضمان عقدی و ۴ مورد دیگر ضمان قهری است.

مفهوم ضمان

عقد ضمان
عقد ضمان

ضمان در لغت به مفهوم پذیرش و تقبیل و برعهده گرفتن وام دیگری و الزام به این که اگر شخصی به تعهد خودش پایبند نبود، خسارت آن را جبران کند. در اصطلاح فقهی ضمان به مفهوم تعهد و برعهده گرفتن است. در فقه عقد ضمان به دو مفهوم عام و خاص مطرح شده که در مفهوم عام، ضمان شامل عقد ضمان و در مفهوم خاص حواله و کفالت را در برمی گیرد.

تعریف عقد ضمان

عقد ضمان یعنی این که شخصی مالی را که بر عهده دیگری است بر عهده بگیرد. متعهد را ضامن شخص دیگر را مضمون له و شخص ثالث را مضمون عنه یا مدیون اصلی می گویند. با این تعریف به منظور آن که عقد ضمان محقق شود باید شخصی در مقابل طلبکار مکلف گردد که دین بدهکار را پرداخت می‌کند و این تعهد مورد پذیرش طلب کار صورت گیرد.

مال موضوع دین امکان دارد عین  باشد یا منفعت انجام کار. منوط بر این که مباشرت مدیون در عقد شرط نشده باشد. بدین مفهوم که تعهد مذکور از جمله تعهداتی باشد که فقط شخص متعهد قادر به انجام آن باشد و انجام آن از طرف فرد دیگر امکان پذیر و میسر نباشد. بنابراین از تعهد غیر مالی مثل حضانت فرزند و تمکین و سکونت مشترک با همسر نمی‌توان ضمانت نمود. چون این تکالیف قابلیت انتقال به عهده ضامن را ندارد. عقد ضمان بین ضامن و مضمون له واقع می شود و رضایت هر کدام  از متعاملین شرط این قرارداد است و به همین سبب هر دو طرف باید برای عقد ضمان دارای اهلیت باشند.

ضمانت در ضمان در شرایطی که مطلقاً انجام شده باشد سبب برائت ضامن خواهد شد و در مقابل مضمون له به آخرین ضامن فقط  مدیون خواهد بود. اما چنان چه شرط تضامن شود، همه ضامنان به اضافه مدیون اصلی در مقابل طلبکار متعهد تضامنی بوده و مضمون له این امکان را دارد که به همه آن ها را رجوع کند.

عقد ضمان
عقد ضمان

پس ضمان متعهد شدن ضامن به مال می باشد که در ذمه مضمون عنه به اثبات رسیده است و در واقع قراردادی می باشد که نیاز به ایجاب ضامن خواهد داشت. ایجاب هم به هر گفتاری که از نظر عرفی دلالت بر تعهد کند قابل قبول است. به عبارت دیگر به قبول از کسی که طلبکار است و برای او ضمان شده است به هر آن چه که دلالت بر توافق به آن کند نیاز دارد و رضایت و توافق مضمون عنه اعتبار تلقی نمی شود.

مفهوم کلی عقد و انواع عقد

اوصاف عقد ضمان

-ضمان عقد رضایی و باعث انتقال دین است.

عقد ضمان حاصل توافق بین ضامن و طلبکار خواهد بود و بی ان که احتیاجی به تشریفات داشته باشد، سبب انتقال ذمه مدیون به ذمه ضامن می شود. در قانون مدنی با تغییر شیوه و شرایط انتقال دین اثر توافق در اجرای قرارداد مورد قبول قرار گرفته است. در حقوق ایران به منظور تعهد به آن که شخصیت دو طرف را در نظر بگیرد و برای آن‌ها اصالت و وجود قائل شده و آن را با تراضی و توافق، قابل واگذاری می‌شناسد.

-عقد ضمان معوض است

عقد ضمان از جمله عقود معوض تلقی می شود و تعهد ضامن و سقوط طلب مضمون له از مضمون عنه در مقابل هم و با هم انجام می گیرد. با توجه به این که طلبکار در مقابل ضامن متعهد نمی شود، نباید به این نتیجه رسید که ضمان عقد مجانی است و ضامن به صورت رایگان در مقابل طلبکار متعهد به پرداخت دین می شود و در برابر آن هیچ چیزی نمی گیرد. آن چه در این عقد در مقابل تعهد ضامن واقع می شود به سود مدیون اصلی است که بری می گردد. به بیان دیگر در عقد ضمان در مقابل تعهد ضامن، برائت دین مدیون صورت می پذیرد. چون در عقد معوض الزامی نیست که عوض  به طرف مقابل عقد برسد.

عقد ضمان
عقد ضمان

بلکه در عقد معوض این امکان وجود دارد که عوض آن را به سود دیگری تشریط و تعهد نمود. درست مانند بیمه عمر که نتیجه تعهد بیمه گر به فرد دیگری منفعت می رساند اما نمی‌توان آن را عقد غیر معوض و مجانی دانست. پس نباید این ذهنیت ایجاد شود که در  عقد ضمان تعهد  فقط  به نفع مضمون له ایجاد می شود و مضمون له تملک بدون عوض می کند. در جایی هم که ذمه ی ضامن وثیقه دین واقع می شود، از آن جایی که مقصود ضامن آن نیست که  به طلبکار کمک کند و کاری مجانی به نفع او انجام دهد نباید عقد را با در نظر گرفتن رابطه آن دو، رایگان تلقی کرد.

-ضمان عقدی تبعی می باشد

عقد ضمان از جمله عقود تبعی است. یعنی تعهد ضامن از نظر پایداری از  دین مضمون عنه تبعیت می کند که به مضمون له مدیون است. البته شرایط و آثار آن تابع عقد دیگری نمی باشد. از این حیث که تعهد ضامن از نظر نفوذ و بقا از دینی پیروی می کند که مضمون عنه  به طلبکار داشته است.

-ضمان از عقود مسامحه است

هدف اصلی عقد ضمان آن است که شیوه ای برای گشایش بدهکاری بدهکار شود. این یک وسیله برای معامله و سود جویی نمی‌باشد و ضامن با هدف کم کردن فشار طلبکار به بدهکار تعهد می‌کند که به جای او بدهی‌اش را پرداخت نماید. مقصود این توافق کمک به بدهکار می باشد. یعنی اگر شخص، ضامن  فردی می شود در حقیقت می پذیرد که به جای او مدیون قرار گیرد و طلبکار مزاحم او نگردد. عقد ضمان از لحاظ حقوقی در ماده ۶۹۴ قانون مدنی مقرر شده است و با توجه به آن در ماده ی ۶۹۵ قانون مدنی هم آگاهی نسبت به شخصیت مضمون عنه از جمله شرایط صحت عقد نیست .

در هر حال از آن جایی که  ضمان یک تعهد محسوب می شود و موضوع تعهد حقوقی است ، دو طرف آن باید مشخص باشند. موضوع دین و طلبکار هم نباید مجهول و مردود باشد. درست است  که علم مفصل نسبت به آن الزامی نیست اما باید قابلیت تعیین را داشته باشد. همه این موارد نشان می‌دهد که عقد ضمان یک عقد مسامحه ای می باشد.

-ضمان عقد لازم است

عقد ضمان از جمله عقود  لازم می باشد و ضامن یا مضمون له این امکان را ندارند که قرارداد را فسخ کنند. البته در عقود لازم خیارات مختلف از جمله خیار شرط نیز واقع می‌شود. اما فقط در سه مورد و به شکل استثنا و مگر  این که  بر اساس قانون حق فسخ به دو طرف واگذار شده است.

-اعسار ماده ۶۹۰ قانون مدنی

-حق فسخ نسبت به دین مضمون به

-تخلف از قوانین قرارداد

 انواع عقد ضمان

1- ضمان مالم یجب

ضمان مالم یجب در واقع تعهد مالی می باشد که هنوز مستقر قرار نگردیده است. در واقع از نظر اصطلاحی یعنی تعهد به مالی که هنوز بر  ذمه مستقر نشده است. یا ضامن شدن نسبت به تعهدی که هنوز ایجاد نشده است . یعنی تعهد مورد عقد ضمان باید پیش از عقد ضمان وجود داشته باشد و عقدی  لازم باشد نه جایز. به همین علت دسته ای معتقدند که اگر بعد از عقد جعاله عامل کار کند و هنوز کار او خاتمه نیافته باشد، این امکان وجود ندارد که تعهد جاعل را موضوع عقد ضمان واقع نمود. چون تا عمل عامل پایان نگیرد تعهد  جاعل تعهد جایز است.

-ضمان نفقه زوجه دائم

در عقد دائم نفقه زن بر دوش شوهر است و زوجه  قادر است به منظور نفقه گذشته خود اقامه دعوا کند و طلب او از نظر نفقه طلب ممتاز است و اگر مرد ورشکسته شود، زن بر سایر طلبکاران مقدم است. بنابراین تعهد شوهر به نفقه خانواده مثل دین بر ذمه ی او باقی می ماند.

-ضمان از نفقه اقارب

اقارب فقط نسبت به آینده قادر هستند مطالبه نفقه کنند. نفقه گذشته اقارب قابل مطالبه نخواهد بود . چون نسبت به گذشته دینی بر  ذمه ی  انفاق کننده مستقر نمی گردد تا ضمان بر آن صحیح باشد. بنابراین ضمان بر نفقه گذشته اقارب واجب النفقه باطل خواهد بود .

-عقد ضمان از مال جعاله

عقد ضمان
عقد ضمان

پیش از شروع به کار هنوز عامل مستحق جعل نشده است و تعهدی بر ذمه جاعل واقع نمی شود و این در صورتی اتفاق می افتد که پس از عقد جعاله و پیش از شروع به کار ضامنی به نفع عامل و به طرفیت عامل از جاعل ضمانت کند که در حالی که عمل خاتمه یافت مال جعاله را ضامن به عامل دهد.

-ضمان از اعیان  غصب شده

با توجه به این که غصب،  تسلط بر حق غیر است به شکل عدوانی، چنان چه شخصی که مالی به عاریه یا ودیعه و مانند آن در دست او است، منکر شود از زمان انکار غاصب خواهد بود و چه عمل او غصب باشد یا نباشد، تکلیف دارد عین مال را به صاحبش برگرداند و اگر تلف شد باید بدل آن را از مثل یا قیمت به مالک بپردازد. یعنی از زمان غصب، غاصب ضامن هر شکل نقص و عیبی است که در عین غصب شده ایجاد شود. حتی اگر این عیب و نقص بستگی به عمل اوم نداشته باشد و حاصل از قوه قهریه باشد، باز هم غاصب مسئول و ضامن است. بنابراین ضمان از عین مال غصب شده به دو شکل مفروض است. ضمان رد عین مال غصب شده ضمان پرداخت مثل یا قیمت مال غسل شده در صورت  اتلاف است.