عقد عاریه|شرایط عقد عاریه|ارکان عقد عاریه|

عقد عاریه چیست

وب سایت حقوقی یاروکیل به معرفی و بررسی تخصصی عقد عاریه چیست؟ و شرایط عقد عاریه پرداخته تا بهترین نحو شما را از حق و حقوقتان آگاه سازد.

ویدیو مقاله عقد عاریه چیست

مقدمه عقد عاریه

بر اساس قانون مدنی دارایی را به اشکال  مختلف می توان به فرد یا افرادی انتقال داد و از منافع آن استفاده کرد. که در این مورد می توان به قراردادهای مثل قرض و عاریه و مضاربه و اجاره و غیره اشاره کرد. هدف اصلی در همه ی  این قراردادها برابر است. اما هرکدام از این عقد ها مقررات مخصوص به خود را دارا می باشند. در این مقاله سعی بر آن است که به عقد عاریه و شرایط و قوانین آن پرداخته شود.

 مفهوم عقد عاریه

عقد عاریه
عقد عاریه

لغت عاریه در اصطلاح به مفهوم قرض  می باشد اما در حوزه حقوقی نیز همین مفهوم را در بر گرفته است. بر طبق ماده ۶۳۵ قانون مدنی مقرر شده است که عقد عاریه قردادی می‌باشد که بر اساس آن یکی از طرفین عقد به دیگری این اجازه را می‌دهد که از عین مال او به شکل مجانی بهره ببرد. عاریه دهنده معیر و عاریه گیرنده مستعیر نامیده می شود.

مفهوم کلی عقد و انواع عقد

 موضوع عقد عاریه

نخستین عنوانی که در توضیح هر قرارداد باید اشاره شود موضوع جایز یا لازم بودن قرارداد می باشد. قرارداد یا عقد های لازم عبارتند از قراردادهایی که هر یک از دو طرف قرارداد این امکان را نخواهند داشت که آن عقد را بدون توافق طرف دیگر فسخ کنند .

جز این که قانون این حق و اجازه را به شکل یک طرفه برای یکی از متعاملین تعریف کرده باشد. مثلاً چنان چه پس از قرارداد فروش ملک خریدار ور شکسته شود و آن ملک هنوز در تصرف خریدار واقع باشد، با توجه به این که ورشکسته از زمان صدور حکم ورشکستگی از دخل و تصرف در همه امور مالی خود ممنوع شده است اگر ارزش ملک و مبلغ آن هنوز به فروشنده ملک پرداخت نشده است، قادر خواهد بود بدون آن که موافقت خریدار ورشکسته را جلب کند قرارداد را فسخ نماید. یا امکان دارد فردی یک ملک مشاع را که میان او و خواهرش مشاع می باشد بی آن که اذن خواهر خود را دریافت کند به شخصی دیگر انتقال دهد.

این معامله نسبت به سهم فروشنده درست و نسبت به سهم خواهر او باطل است. در چنین وضعیتی چنان چه خریدار از این موضوع که مال کلاً به خریدار تعلق داشته در زمان انعقاد عقد آگاه بوده باشد قادر است  کلا این معامله را فسخ کند و در این مورد نیازی به جلب رضایت فروشنده نخواهد داشت. اما در قراردادهایی که جایز هستند متعاملین هر زمان که اراده کنند قادر هستند  معامله را فسخ کنند و رضایت طرف مقابل شرط در عقد نیست. از جمله این قراردادها قرارداد وکالت و ودیعه و هبه و مضاربه می باشد. فارغ از این بحث همه قراردادهای جایز با فوت و جنون هر کدام از دو طرف معامله منحل خواهد شد.

خصوصیات عقد عاریه

در عقد عاریه باید دقت داشت که مالی که فردی به فرد دیگر به منظور بهره بردن و مصرف می دهد نباید با مصرف کردن زایل شود. مثلاً یک اتومبیل با استفاده ضایع نخواهد شد و ارزش آن از بین نمی رود. در صورتی که مواد غذایی با استفاده کردن از بین خواهند رفت. در عقد عاریه استفاده ی از مال مورد انتقال و عاریه ای باید عقلانی و مشروع باشد. مثلاً عاریه دادن اتومبیل با هدف نقل و انتقال مواد مخدر یک موضوع غیر مشروع و غیر قانونی خواهد بود.

مسئولیت در عقد عاریه

هر عقد قراردادی بلافاصله بعد از انعقاد تعهداتی را برای طرفین معامله ایجاد می کند. در عقد عاریه مهمترین تعهد  عاریه گیرنده ، حفظ مال و نگهداری مال به دنبال استفاده از آن است. اما چنان چه در پی بهره بردن از مال تخلف شود یا خسارت به آن وارد گردد ، عاریه گیرنده ضامن خسارت نیست. جزء این که در استفاده از مال عاریه ای کوتاهی و تقصیر کرده باشد. استثنایی که در این مورد باید به آن توجه داشت آن است که بر اساس ماده ۶۴۴ قانون مدنی چنان چه موضوع مال عاریه طلا نقره باشد و مال تلف شود یا آسیب ببیند ، عاریه گیرنده در هر حال حتی اگر در نگهداری و بهره بردن از آن هم دچار کوتاهی و تقصیر نشده باشد، مسئول به جبران خسارت می باشد.

عقد عاریه
عقد عاریه

تعهد دیگر عاریه گیرنده در برابر عاریه دهنده، تعهد پرداخت هزینه های  ضروری به منظور بهره بردن از مال عاریه است. مثلاً چنان چه شخصی اتومبیل خود را به شخصی دیگر می‌دهد گیرنده باید مخارج بنزین اتومبیل را تامین کند. در مورد هزینه های حفظ مال هم قانون مدنی  عرف  را پیش‌بینی کرده است که باید توجه داشت متعاملین قادرند در این خصوص هر توافقی را انجام دهند.

تفاوت عقد عاریه و قرض

عقد قرض و عاریه از لحاظ مفهوم و کارکرد بسیار مشابه هستند. اما قانون مدنی برای آن ها اختلافاتی در نظر گرفته است.

عقد عاریه یک عقد جایز است. در صورتی‌که عقد قرض عقدی لازم تلقی می شود.

نوع مال در عقد عاریه باید غیرقابل اتلاف باشد. یعنی با استفاده و مصرف از بین نرود. در صورتی که در عقد قرض این محدودیت در این خصوص وجود ندارد.

در قرارداد قرض مالکیت مال به قرض گیرنده انتقال می یابد و مکلف است مانند مال را به قرض دهنده مسترد گرداند. در صورتی که در قرارداد  عاریه  فقط عاریه گیرنده قادر است طی مدت زمانی از مال استفاده کند و باید عین مال عاریه را به عاریه دهنده مسترد گرداند.

آثار عقد عاریه

بر اساس تعریف عاریه  مستعیر اجازه دارد که از منافع مال بهره ببرد و شیوه استفاده آن در ابتدای کار از توافق دو طرف و بعد از آن از عرف تبعیت می کند. پس این که نوع استفاده از مال عاریه تصریح نشده است، سبب ابطال عقد عاریه نخواهد شد و هر زمان که مستعیر از محدوده تعیین شده خارج شود تقصیر کرده و ید امانی او به یک ضمانی مبدل می شود. در مورد شرط ضمان و عدم ضمان اختلاف نظرهایی می باشد که در صورتی که موضوع ودیعه به میان بیاید، وقتی مال عاریه طلا و نقره باشد، استثنا ایجاد خواهد شد.

نسبت به ضمان حاصل از هزینه های مالی باید چند موضوع را به تفکیک در نظر گرفت. آن چه راجع به حفظ مال می‌باشد، بر دوش معیر و آن چه در انتفاع تاثیر دارد بر دوش مستعیر خواهد بود و در خصوص مخارج رد مال به سبب این که قانونگذار سکوت اختیار کرده است، باید به اصل اجرای تعهدات مراجعه نمود و هزینه را بر دوش مستعیر گذاشت. با توجه به این که عقد عاریه عقدی بلاعوض می باشد اما معیر هم در مقابل مستعیر تکالیفی در خصوص پرداخت هزینه‌های حفظ مال و جبران خسارت حاصل از عیب مال عاریه ای برعهده خواهد داشت.

عقد عاریه
عقد عاریه

شرایط مورد عاریه

به منظور آن که عقد عاریه به شکل صحیح واقع شود مورد عاریه  باید شرایطی داشته باشد:

منفعت موضوع عاریه باید معلوم و مشخص باشد. با توجه به ماده ۱۹۰ قانون مدنی موضوع معامله باید معین باشد. این شرط از دسته شروط و قواعد و مقررات عمومی می‌باشد اما در عقد عاریه که بر اساس احساس و مسامحه انجام می شود یک آگاهی اجمالی نسبت به این موضوع کفایت می‌کند. عقد عاریه از معاملات، به مفهوم اعم می باشد. پس مالی که مورد عاریه است اگر دارای منفعت منحصر به فرد  باشد مثل فرش است  که برای پهن کردن یا  مبل است که برای نشستن .

اما  ضرورتی ندارد، منفعتی که مقصود عاریه می باشد در عقد مشخص شود. ولی اگر مال در مورد عاریه منفعت های مختلفی را دارا می باشد، مثل یک کتاب خطی که هم می توان آن را مورد مطالعه قرار داد همین که از آن تصویر برداری کرد یا مثلاً زمینی که بتوان هم در آن زراعت کرد هم درختکاری نمود و هم ساختمان ساخت، در این دسته از موضوعات چنان چه مقصود عاریه دهنده یکی از این منفعت ها باشد باید در قرارداد به صراحت معلوم شود. اما اگر منفعت مشخص  هدف معیر نیست و همه منافع در برابر او یکسان است و از منافع مختلف اجازه بهره برداری می دهد این امکان برای او وجود دارد که به شکل  مطلق آن را عاریه دهد. در این مورد عاریه گیرنده از هر کدام از منافع مال مورد عاریه قادر است بهره ببرد. اما این امکان برای او وجود ندارد از منفعت نادر  که کمتر مورد عنایت است، بهره ببرد. چون این انتفاع منظور نظره عاریه دهنده نیست.

منفعت مال  عاریه باید عقلانی و  مشروع باشد. این شرط نیز در دسته مقررات عمومی قرار دارد. بر طبق ماده ۲۱۵ قانون مدنی مورد معامله باید مالیت داشته و منفعت عقلایی مشروع داشته باشد. در عقد عاریه مثل عقد اجاره در واقع. منفعت مورد قرارداد واقع می شود به همین سبب این منفعت باید عقلانی و مشروع باشد. زیرا امکان دارد یک چیز چندین نفع داشته باشد که برخی از آن ها مشروع و برخی دیگر غیر مشروع تلقی شود.

در مورد عاریه باید در برابر انتفاعی که عاریه داده شده است قابلیت ماندگاری داشته باشد. بر اساس آن چه که در ماده ۶۳۷ قانون مدنی اشاره شده است هر چیزی که امکان باشد با بقای اصلش از آن بهره برد، می تواند موضوع عقد عاریه واقع شود. پس مواد غذایی را نمی توان به عنوان عاریه قرار داد اما به منظور نمایش در فروشگاه میسر است.

وظایف معیر یا عاریه دهنده

-عدم مسئولیت معیر در خسارت های احتمالی

-هزینه های نگهداری مال مورد عاریه

عقد عاریه
عقد عاریه

وظایف مستعیر

-محافظت از مال مورد عاریه

-بهره برداری عرفی

-ممنوعیت در تصرف غیر