هبه چیست|شرایط هبه و رجوع از هبه|ارکان عقد هبه|نکات مهم هبه

عقد هبه چیست

وب سایت حقوقی یاروکیل به معرفی و بررسی تخصصی عقد هبه چیست؟ و شرایط عقد هبه پرداخته تا بهترین نحو شما را از حق و حقوقتان آگاه سازد.

ویدیو مقاله عقد هبه

تعریف عقد هبه

اصطلاح هبه در قسمت های مختلف حوزه حقوقی مورد استفاده قرار می گیرد. از جمله این موارد حوزه املاک و مسکن است . از نظر لغتی واژه هبه به مفهوم هدیه و بخشش و صدقه می باشد. از لحاظ حقوقی عقد هبه نوعی از قرارداد است که در آن یکی از دو طرف قرارداد به شکل رایگان و مجانی مال یا دارایی را به شخص دیگر هدیه می کند.

به شخص اهدا کننده واهب گفته می شود و شخصی که آن مال و ملک مربوطه را به تملک خود در می آید متهب خواهد بود . مالی که به عنوان هبه بین دو طرف رد و بدل شده است عین موهوبه نام دارد. به بیان آسانتر عقدی که در آن یکی از دو طرف یعنی واهب مالی را به شکل مجانی به طرف دیگر هدیه می‌کند که متهب نام دارد عقد هبه خواهد بود. بر اساس قانون و شرع واهب باید مالک مال موهوبه باشد و الا عقد هبه با اشکال همراه خواهد بود .

ماهیت عقد هبه

سوال بسیار با اهمیت در مورد عقد هبه آن است که آن را می‌توان جزو قراردادهای لازم پیش بینی نمود و یا این که عقد هبه در دسته عقود جایز قرار می گیرد؟ ابتدا باید به این نکته اشاره کرد که عقد لازم به عقدی گفته می‌شود که در آن هیچ یک از دو طرف حق بر هم زدن آن را نخواهند داشت جز در مواردی که در آن شرط فسخ گنجانده شده باشد. عقد بیع و اجاره و غیره از جمله مهمترین عقود لازم هستند.

عقد جایز به قراردادی  گفته می شود که در آن هر یک از دو طرف  هر زمان که تمایل داشته باشند می توانند عقد را بر هم زده و منحل کنند. عقد وکالت و ودیعه و غیره از جمله عقود جایز می باشد. امروزه موضوعات بسیاری در مورد ماهیت حقوقی عقد  هبه در بین حقوقدانان وجود دارد و عده ای از آن ها معتقدند که باید عقد هبه را عقد جایز دانست.

عقد هبه
عقد هبه

بخشی دیگر از حقوقدانان بر این باورند که ماهیت حقوقی عقد هبه عقد لازم است. اما با توجه به ماده ۸۵۰ قانون مدنی مقرر شده است که صراحتاً عقد هبه در دسته عقود لازم واقع می شود. زیرا در عقد هبه بر خلاف قراردادهای جایز اراده واهب بستر سازی انحلال عقد نیست و واهب قادر نیست به آن رجوع کند. آن چه در ماده ۸۵ قانون مدنی تعیین شده است می‌گوید پس از فوت واهب  رجوع امکان پذیر نمی باشد.

حجر واهب یا متهب حق رجوع را منحل نمی‌کند. با این وجود به نظر می رسد رجوع امری شخصی می باشد و سرپرست یا قیم واهبی که بعد از فوت کردن محجور شده است قادر نیست از آن رجوع کند و شخص واهب باید در این مورد تصمیم گیری کند

مفهوم کلی عقد و انواع عقد

 موارد غیر قابل رجوع

-در موضوعاتی که واهب عین موهوبه را به پدر یا مادر و فرزندان خود بدهد، امکان رجوع به عقد هبه جاری نیست. به عبارت دیگر در شرایطی که هبه به والدین واهب یا اولاد او باشد قابلیت رجوع به عقد هبه میسر نمی باشد .

-در شرایطی که عقد هبه در برابر چیز دیگری صورت گرفته باشد و آن چیز هم محرز باشد امکان رجوع وجود ندارد . در حقیقت عقد هبه مربوطه معوض صورت گرفته باشد و عوض آن هم انجام شده باشد.

-از جمله موارد دیگر غیر قابل رجوع بودن عقد هبه هنگامی است که عین موهوبه از مالکیت متهب بیرون برود و متهب مالک آن نباشد

-و در آخر باید اشاره کرد که یکی دیگر از علت های غیر قابل رجوع شدن عقد هبه ایجاد تغییر در عین موهوبه می باشد. مثلاً چنان چه موهوبه زمینی کشاورزی باشد و در آن بنا هایی ساخته شود.

در مورد قید شرط در عقد هبه اختلاف نظرهای بسیاری بین متخصصان علم حقوق و حقوقدانان جاری می باشد. اما به شکل کلی تعیین شروطی به منظور ایجاد رجوع برای واهب در عقد هبه هیچ تعارضی با ماهیت عقد نخواهد داشت و در نتیجه نافذ می باشد

اوصاف عقد هبه

-عقد هبه از جمله حقوق تملیکی می باشد.

زیرا در اثر عقد حق مالکیت موهوبه به متهب واگذار می‌شود. بنابراین در ماده ۱۹۷ قانون مدنی مقرر شده که واهب باید مالک مالی باشد که به عنوان هدیه به متهب انتقال می دهد.

-عقد هبه از عقود عینی می باشد.

عقد هبه
عقد هبه

در ماده ۷۹۸ قانون مدنی بر این اساس تعیین شده است که هبه صورت نمی‌گیرد جز با قبول و قبض متهب و فرقی نمی‌کند که مباشر قبض خود متهب باشد یا وکیل او و قبض بدون اذن واهب بلااثر خواهد بود. پس با در نظر گرفتن ماده مذکور باید چنین اظهار داشت که عقد هبه با توافق دو طرف حاصل نمی شود و شرط صحت عقد قبض است . یعنی هبه وقتی صورت می‌گیرد که واهب موهوبه را به متهب تسلیم نماید و به قبض و تصرف متهب در بیاید. هرچند متهب عملاً در موهوبه دخل و تصرف نکند.

-عقد هبه از عقود مجانی و بلاعوض می باشد.

مفهوم مجانی بودن عقد هبه آن است که هیچ وقت با معاوضه جمع نمی گردد. هر چند که  ارزش عوض بسیار کمتر از مورد هبه باشد. اما در مورد عقد هبه می توان شرطی بر متهب قرار داد که دارای ارزش مالی باشد. چون  این شرط در عقد هبه دارای اثر فرعی می‌باشد. در مورد این موضوع در ماده ۸۱ قانون مدنی چنین اظهار شده است که هبه امکان دارد به صورت معوض باشد و بنابراین واهب قادر است شرط کند که متهب مالی را به او تقدیم کند یا عملی را به شکل مجانی انجام دهد.

ضرورتی ندارد که شرط عوض یک عمل به صورت رایگان باشد. در هبه امکان دارد فروش یا اجاره یا صلح مالی به مبلغ مشخص شرط گردد.

-عقد هبه از جمله قراردادهایی می باشد که دانش مختصر نسبت به معامله در آن کافی است. بنابراین چنان چه طلبکار ، وجه دقیق طلب خود را نداند و آن را به بدهکار هبه بنماید، عقد هبه درست است.

اهلیت طرفین

عقد هبه
عقد هبه

متهب برای معامله باید دارای اهلیت باشد. یعنی عقل و بلوغ و رشادت داشته باشد. چون می خواهد در مال خود تصرف کند و نیز واهب باید اختیار دخل و تصرف در مال را دارا باشد. پس ورشکسته و سفیه نمی‌توانند  هبه  نمایند. یا مال  موهوبه نمی تواند  در رهن و توقیف و بازداشت باشد.

بر اساس ماده ۱۹۶ قانون مدنی مقرر شده است که واهب به منظور معامله و تصرف در مال خود باید دارای اهلیت باشد و از آن جایی که عقد هبه رایگان است  صغیر ممیز  و سفیه خودشان قادر هستند مستقیماً عقد هبه را بپذیرند. اما قبض موضوع باید به وسیله ولی یا قیم آن ها انجام شود. در این مورد ماده ۷۰۹ قانون مدنی تعیین نموده است که در مورد هبه ی صغیر یا مجنون یا سفیه،  قبض ولی اعتبار دارد.

البته باید دقت داشت که  این ماده ولی قهری را هم در بر می گیرد و ولی  قادر نیست اموال مولی علیه را به اشخاص دیگر هبه کند.  ولی قهری هرگز این اختیار را نخواهد داشت. جز این که ثابت کند به صلاح مولی علیه است.

رجوع از هبه

عقد هبه
عقد هبه

رجوع ازجمله اعمال حقوقی یک طرفه محسوب می شود که تنها با اراده رجوع کننده صورت می‌گیرد. بنابراین رجوع یک نوع ایقاع است .پس باید در آن هدف انشا برقرار باشد. همچنین رجوع به آینده نظارت دارد و عمل حقوقی را از زمان انعقاد باطل نخواهد ساخت. قانونگذار در موضوعاتی مثل وصیت و هبه و طلاق از رجوع به منظور به هم زدن عمل حقوقی استفاده کرده است.

تفاوت های حق رجوع با حق فسخ

-حق رجوع قائم به شخص واهب می باشد و قابل به ارث رسیدن نیست و در صورتی قابل اعمال می باشد که متهب زنده باشد. اما حق فسخ در معامله، حقوق مالی تلقی می‌شود و قابل توارث می‌باشد و فوت طرف مقابل عقد، اثری در آن نخواهد داشت.

-حق رجوع در شرایطی امکان پذیر است که موضوع هبه وجود داشته باشد و با رجوع عمل حقوقی از بین می‌رود تا عین مال برگردانده شود. بنابراین اگر این مال تلف شده باشد رجوع میسر نمی باشد. اما در فسخ عقد تلف عوضین   مانع فسخ نمی باشد و در این حالت مثل یا قیمت مال تلف شده برگردانده خواهد شد.

رجوع به منظور انحلال عقد مثل وصیت و هبه و نیز انحلال ایقاع مثل طلاق استفاده می‌شود. اما فسخ فقط برای انحلال عقد کاربرد دارد.