مرور زمان|نکات مهم و شرایط مرور زمان|انواع مرور زمان

مرور زمان چیست؟

مرور زمان
مرور زمان

وب سایت حقوقی یاروکیل به معرفی و بررسی تخصصی مرور زمان چیست؟ و شرایط مرور زمان پرداخته تا به بهترین نحو شما را از حق و حقوقتان آگاه سازد.

مقدمه مرور زمان

گاهی ممکن است فرد پس از گذشت ماه ها یا سال ها به محکمه یا دادگاه، جهت شکایت و اقامه دعوی مراجعه نماید. اما آیا پس از گذشت این مدت می تواند نسبت به این امر اقدام نماید؟ یا به عبارت بهتر دعوی شامل قاعده مرور زمان می شود؟ در ادامه ضمن پاسخ به این سوال به جزئیات بیشتر در این زمینه خواهیم پرداخت.

هرگاه از مدت زمان رسیدگی به جرم، شکایت و یا اجرای حکم قطعی کیفری مدتی بگذرد دیگر قابل شکایت و تعقیب نیست و قابلیت اجرا نیز ندارد. مرور زمان فقط مخصوص جرائم تعزیری است و در جرائم حدی، قصاص و دیه وجود ندارد.

تعریف مرور زمان

قانون ایران در خصوص تعریف مرور زمان ساکت است ولی می توان مرور زمان را این گونه تعریف کرد:

مرور زمان عبارت از گذشتن مدتی است که به ‌موجب قانون پس از انقضای آن مدت، دعوی شنیده نمی‫‌شود. بنابراین براساس این تعریف بعد از گذشتن مدتی معین که آن هم باید در قوانین پیش‌بینی شده باشد، صاحب حق یا مدعی، حق اقامه‌ی دعوی خود را از دست خواهد داد.

مرور زمان هم در دعوای حقوقی و هم در دعوای کیفری وجود دارد. شخص باید پس از واقعه در مدت معقولی اقامه‌ی دعوا کند و درصورتی‌که سهل‌ انگارانه یا به ‌صورت عمدی طرح دعوا نکند، حق خود برای اقامه‌ی دعوی را از دست خواهد داد.

مرور زمان و دعاوی در ایران

مشاور حقوقی می گوید: در حقوق ایران با توجه به این مهم که کلیه‌ی قوانین و مقررات در هر حوزه‌ ای باید با اصول و مبانی فقهی و اسلامی هماهنگ باشد، مرور زمان به‌ طور کلی پذیرفته نشده است. در واقع اصل این است که در نظام حقوقی ما مرور زمان وجود ندارد؛ مگر در بعضی موارد محدود و استثنایی که در قوانین ذکر شده است.

انواع مرور زمان

مرور زمان
مرور زمان

قانون گذار در قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ برای نخستین بار پس از پیروزی انقلاب اسلامی، سه نوع مرور زمان را مختص جرایم تعزیری پذیرفته است.

مرور زمان شکایت

قانون بیان می کند در جرائم تعزیری قابل گذشت اگر شاکی به مدت یک سال شکایت نکند، دیگر حق شکایت ندارد. برای مثال شخصی به شما توهین کند و یک سال بگذرد دیگر شما حق شکایت ندارید. پرسشی که در این جا وجود دارد این است که یک سال از چه تاریخی مدنظر است ؟

باید گفت از تاریخ اطلاع از وقوع جرم یک سال زمان وجود دارد تا شکایت صورت بگیرد. اگر متهم به دلیل قانع کننده مثل بیماری و .. نتوانسته شکایت کند، مرور زمان از رفع مانع محسوب می شود و زمان شکایت از زمان رفع مانع احتساب می شود. با توجه به نظر وکیل پایه یک دادگستری در جرائم تعزیری چه قابل گذشت و چه غیرقابل گذشت اگر اصلا شکایتی صورت نگرفته باشد یا شکایت صورت گرفته اما از آخرین اقدام تعقیبی ۳ الی ۱۵ سال گذشته باشد و رأی قطعی صادر نشده باشد، دیگر متهم قابل تعقیب نیست.

جرائم زیر شامل مرور زمان تعقیب نمی شوند:

  • جرائم علیه امنیت داخلی و خارجی
  • جرائم اقتصادی همانند اختلاس با مبلغ بیش از صد میلیون تومان
  • جرائم مربوط به مواد مخدر

در گذشته فقط برای جرم صدور چک بلا محل به رسمیت شناخته شده بود. عدم رعایت مرور زمان شکایت، یعنی عدم توجه به مهلت قانونی برای طرح شکایت، سبب اسقاط حق شکایت می شود. برای جرایم تعزیری و قابل گذشت، مهلت شکایت، یک سال از تاریخ اطلاع از وقوع جرم است. اگر دلایل شما محکمه پسند باشد ولی توجه به مهلت مذکور نداشته باشید، مقام قضایی امکان قانونی برای احقاق حق ندارد.

این مرور زمان دو حالت عمده دارد: یا اصلا شکایت نشده و یا شکایت شده است اما از تاریخ آخرین اقدام تعقیبی، حسب عنوان مجرمانه ۳ تا ۱۵ سال سپری شود و رای قطعی صادر نشده باشد. مرور زمان شکایت در خصوص تمام جرایم تعزیری قابل گذشت، اثر دارد اما مرور زمان تعقیب شامل جرایم تعزیری قابل گذشت و غیر قابل گذشت می شود، البته مواردی استثناء شده است: جرایم علیه امنیت داخلی و خارجی، جرایم اقتصادی با مبلغ یک میلیارد ریال و بیشتر و جرایم مواد مخدر.

مرور زمان تعقیب

در شرایطی که از تاریخ  واقع شدن جرم  تا پایان زمان قانونی جرم غیرقابل گذشت تعقیب صورت نگیرد، بعد از آن دیگر نمی توان تعقیب انجام داد. به بیان دیگر در شرایطی، مرور زمان، تعقیب جرایمی که مجازات آن تعزیری است را متوقف می نماید که از تاریخ واقع شدن جرم تا پایان زمان های زیر تعقیبی صورت نگرفته است یا از زمان آخرین تعقیب یا تحقیق تا پایان زمان های زیر سبب صادر شدن حکم قطعی نشده باشد. این زمان ها با در نظر گرفتن نوع جرم، متفاوت می باشد که در زیر به آن پرداخته شده است:

-جرایم تعزیری درجه یک تا سه  با انقضای ۱۵ سال

– جرایم تعزیری درجه چهار با انقضای ده سال

-جرایم تعزیری درجه شش با انقضای پنج سال

-جرایم تعزیری درجه هفت و هشت با انقضای سه سال

مضاف بر آن در  جایی که قرار است از زمانی که رای مرجع صادر کننده ی رسیدگی کیفری  قطعی می‌شود، آغاز می گردد.

در مورد جرایم قابل گذشت تعزیری، اگر کسی که از جرم متضرر شده و زیان دیده است،  طی مدت یک سال از زمانی که از واقع شدن جرم مطلع شده است، شکایت نکند، حق شکایت کیفری او ضایع می شود. جز این که زیر نظارت متهم قرار گرفته باشد یا به سببی از اسباب که خارج از اراده اوست، نتواند شکایت کند که در این حالت مهلت ذکر شده از زمان رفع شدن مانع حساب می شود.

چنان چه زیان دیده از جرم پیش از پایان مدت مزبور، فوت نماید و علتی بر  چشم پوشی او از شکایت وجود نداشته باشد، هر کدام از ورثه ی او مدت ۶ ماه از زمان فوت  حق دارند شکایت کنند.

مرور زمان دادرسی

اگر از زمان آخرین تغییر یا تحقیق تا پایان موعد قانونی، حکم قطعی صادر نشده باشد، بعد از آن دیگر صدورحکم میسر نیست. بر اساس  تبصره ۱ ماده ۱۰۵ قانون مجازات اسلامی،  اقدام تعقیبی  یا تحقیقی اقدامی خواهد بود که مقامات قضایی در اجرای تکلیف قانونی و خود مثل جلب، احضار، بازجویی، استماع، اظهارات شهود و مطلعان، تحقیقات یا معاینه محلی و نیابت قضایی انجام می دهند.

مرور زمان اجرای حکم

مرور زمان
مرور زمان

چنان چه از زمانی که حکم، قطعی می‌شود تا پایان زمان قانونی، حکم مورد اجرا قرار نگیرد، بعد از آن هم دیگر اجرای مجازات میسر نخواهد بود.

 مرور زمان مجازات

در صورتی که از تاریخ قطعی شدن حکم، تا انقضای مهلت مقرر قانونی که برای مرور زمان لازم است، حکم اجرا نشده باشد در این صورت اجرای حکم متوقف می‏شود. بر اساس قاعده مرور زمان، تمام احکام کیفری از نوع مجازاتهای بازدارنده که مدت قانونی از قطعی شدن آنها گذشته باشد، و به هر دلیلی حکم اجرا نشده باشد، دیگر قابل اجرا نیست. هم چنین قانونگذار در قانون مجازات اسلامی در خصوص مرور زمان قائل به یکسری از استثنائات شده است، مطابق ماده ۱۰۹ این قانون برخی جرائم مشمول مرور زمان تعقیب،

  • صدور حکم و اجرای مجازات نمی شوند که عبارتند از: جرایم علیه امنیت داخلی و خارجی کشور، جرائم اقتصادی شامل کلاهبرداری و جرائم موضوع قانون مبارزه با مواد مخدر. در حوزه‌ی حقوق کیفری و جزا، قانون‌گذار صراحتا در مبحث چهارم قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، عنوان مرور زمان را قید کرده و از مواد ۱۰۵ تا ۱۱۳ به این موضوع پرداخته است.
  • به‌ طور خلاصه باید گفت این مواد به مرور زمان تعقیب، صدور حکم و اجرای مجازات می‌پردازد، بدین معنی که مثلا اگر مدت معینی که در قانون پیش‌بینی شده است از رخ دادن جرمی بگذرد و شاکی شکایت خود را مطرح نکند، دیگر دعوی او در مراجع قانونی پذیرفته نمی‌شود.
  • مرور زمان‌هایی که در قانون مجازات قید شده است با توجه به نوع و درجه‌ی جرم و مجازات و این که در مرحله‌ی تعقیب جرم باشد یا اجرای مجازات و حکم، متفاوت است و به‌روشنی و صراحت در مواد قانونی قید شده است.

زمان شروع مرور زمان صدور حکم

چنان چه از زمان اولین اقدام تا پایان مهلت زمانی که برای مرور زمان ضرورت دارد، در مورد موضوعی حکم صادر نشود، بعد از انقضای مهلت قانونی موضوع شامل مرور زمان خواهد بود. در ماده ۱۰۵ قانون مجازات اسلامی هم مرور زمان را از زمان آخرین تعقیب یا تحقیق یا پایان زمان های ذکر شده در این ماده در شرایطی که سبب صادر شدن حکم قطعی نشده باشد قابل احقاق می‌داند.

اقدام تعقیبی یا تحقیقی که در ماده ۱۰۵ قانون مجازات اسلامی مورد بحث است، به مفهوم هر صورت اقدامی می‌باشد که حکم قضایی به منظور عمل به تکالیف قانونی خود اعمال می کنند مثل احضار بازجویی جلب استماع اظهارات شهود و مطلعان تحقیقات و معاینه محلی و نیابت قضایی و اگر مدیر دفتر یک مرجع کیفری به منظور احضار متهم دستوری صادر نماید یا در مورد تجدید اوراق احضاریه و ابلاغ مجدد آن ها دستور دهد این اعمال، مرور زمان کیفری را قطع نمی‌کند.

مرور زمان اجرای احکام تعزیری

اجرای احکام قطعی تعزیری  با مرور زمان متوقف می شود و مدت آن از زمان قطعی شدن حکم بدین ترتیب می باشد:

جرایم تعزیری درجه یک تا سه با انقضای ۲۰ سال

جرایم تعزیری درجه پنج با انقضای ده سال

جرایم تعزیری درجه شش با انقضا  ۷ سال

جرایم تعزیری درجه هفت و هشت با انقضای پنج سال

چنان چه همه یا سایر مجازات منوط به سپری شدن زمان یا بر طرف شدن موانع باشد، مرور زمان از زمان پایان ان مدت  یا برطرف شدن مانع مورد حساب قرار می گیرد.

مرور زمان اجرای احکام، مراجع قضایی خارج از ایران در مورد اتباع ایرانی در حوزه ی مقررات و موافقت نامه های قانونی شامل مقررات ماده مذکور خواهد بود.

مرور زمان
مرور زمان

مرور زمان در قوانین حقوقی

-ماده ۳۱۸ قانون تجارت مرور زمان ۵ ساله را برای دعاوی مربوط به برات، سفته و چک پیش‌بینی کرده است. بدین معنی که اگر ۵ سال از تاریخ اعتراض‌نامه‌ی این اسناد یا ۵ سال از آخرین اقدام تعقیبی بگذرد، دیگر به استناد برات، سفته یا چک نمی‌توان طرح دعوا کرد، چراکه بعد از این مدت ۵ سال اسناد تجاری، ویژگی و خصلت تجاری‌بودن خود را از دست می‌دهند و به‌مثابه یک سند عادی خواهند بود که بیانگر مبلغ معینی طلب هستند.

لازم به ذکر است که درخصوص چک، اعتراض‌نامه همان گواهی عدم پرداختی است که توسط بانک صادر می‌شود و اعتراض‌نامه دیگری مورد نیاز نیست.

-مرور زمان در گمرک: مرور زمان در گمرک موضوع ماده ۱۶ قانون امور گمرکی عبارت است از اينكه چنانچه در اثر اشتباه محاسبه و غيره چه از طرف گمرک و چه از طرف صاحب كالا، مبالغی كمتر يا بيشتر دريافت يا پرداخت شده باشد، هر دو طرف در مدت زمان شش‌ماه می‌توانند نسبت به مطالبه‌ی كسری دريافتی ازطريق گمرک يا مطالبه‌ی اضافه پرداختی اقدام نمايند. مبدأ مرور زمان تاريخ صدور سند ترخيص است.

 مرور زمان در بیمه

بر طبق ماده ۳۶ قانون بیمه سال ۱۳۱۶ مرور زمان ۲ ساله از زمان وقوع حادثه منشأ دعوی پیش‌بینی کرده است. بدین معنی که شخص بیمه‌گذار برای اینکه خسارت خود را از بیمه‌گر دریافت کند، ظرف دو سال از زمان وقوع حادثه باید مراجعه کند.

نکاتی راجع به مرور زمان

در صورتی که از تاریخ قطعی شدن حکم تا انقضای مهلت مقرر در قانون که برای مرور زمان اجرای حکم لازم است  که: حکم اجرا نشده باشد، در این صورت اجرای حکم متوقف خواهد شد.

در مورد جرائمی که معاون یا شریک جرم دارند اگر یکی از آن ها دچار قطع مرور زمان شوند، مرور زمان همه قطع خواهد شد.

مرور زمان فقط درباره همان جرم است. مرور زمان به هیچ عنوان حق و حقوق خصوصی و ضرر و زیان را ساقط نمی کند.