موانع مسئولیت کیفری|شرایط مسئولیت کیفری|نکات مهم

موانع مسئولیت کیفری چیست؟

وب سایت حقوقی یاروکیل به معرفی و بررسی تخصصی موانع مسئولیت کیفری چیست؟و شرایط موانع مسئولیت کیفری پرداخته تا به بهترین نحو شما را از حق و حقوقتان آگاه سازد.

به شکل کلی قانون  هر جرمی را مستحق مکافات و مجازات می داند. اما برخی اوقات امکان دارد شرایط جرم به شکلی پیش برود که نتوان مجرم را به مجازات محکوم نمود و عدالت را اجرا کرد. در واقع انصاف این حکم را می نماید که به موقعیت متهم با شرایط به خصوصی نظر افکند و برخی اوقات قانونگذار ارتکاب فعل مجرمانه را مباح تلقی کرده و آن را قابل مجازات نمی شناسد.

عدم اعمال مجازات راجع به جرم فقط در شرایط ویژه ای که در قانون به عنوان موانع مسئولیت کیفری منحصر شده است، امکان پذیر خواهد بود. پس موانع مسئولیت کیفری و عاملی است  که مانع از به وجود آمدن مسئولیت کیفری و مجازات برای مجرم خواهد شد. در این مقاله سعی شده به بررسی مصادیق موانع مسئولیت کیفری پرداخت شود.

مصادیق موانع مسئولیت کیفری :

موانع مسئولیت کیفری از دسته  امور خاص استثنایی تلقی می شود که در قانون مجازات اسلامی سال ۱۳۹۲ مورد بحث قرار گرفته است. از جمله مصادیق موانع مسئولیت کیفری عبارت است از مواردی که در زیر به شرح آن پرداخته شده است:

– عدم بلوغ :

نخستین مانع مسئولیت کیفری عدم بلوغ می باشد. بر اساس ماده ۱۴۶ قانون مجازات اسلامی اشخاصی که به بلوغ نرسیده اند دارای مسئولیت کیفری نمی باشند.

-جنون :

موانع مسئولیت کیفری
موانع مسئولیت کیفری

با توجه به ماده ی ۱۴۹ قانون مجازات اسلامی مقرر شده اگر مرتکب در هنگام ارتکاب جرم دارای اختلالات روانی باشد، به شکلی که اراده و نیروی تشخیص او از بین برود مجنون تلقی شده و مسئولیت کیفری نخواهد داشت.

از جمله موانع مسئولیت کیفری جنون مرتکب می باشد. چون مجرم باید از زشتی عمل و جرم بودن  آن اطلاع داشته باشد و بر اساس روایات و احادیث رفع مسئولیت کیفری نسبت به مجنون محرز است. چنان چه جنون ادواری باشد باید در هنگام ارتکاب جرم در وضعیت افاقه نباشد .

مجنون شخصی می باشد که اختلالات روانی دارد. به شکلی که قدرت تشخیص خوب و بد و اراده نخواهد داشت. اگر شخصی هر یک از وصف های فوق را نداشته باشد، بر اساس قانون مجنون تلقی نمی شود. راجع به مواجهه با شخصی که در هنگام ارتکاب جرم مجنون بوده است فقها به تعزیر او در شرایطی که تعزیر در ادب او تاثیرگذار باشند تاکید نموده اند.

-اکراه :

از موارد دیگری که مانع از اجرای مجازات می شود اکراه غیر قابل تحمل می باشد که سبب شده شخص عملی را مرتکب شود که بر اساس قانون جرم تشخیص داده می شود.

مقصود از اکراه آن است که شخصی به  سبب غیر قانونی عملی را انجام دهد که خودش رضایت ندارد و از روی ترس مرتکب می شود. بر اساس ماده ی ۱۵۱ قانون مجازات اسلامی اکراهی که قابل تحمل نیست باعث عدم مجازات اکراه شونده می گردد و در مقابل موجب مجازات اکراه کننده می‌شودو فرق اجبار با اکراه در آن است که در اکراه برعکس اجبار، مجرم اراده ی ارتکاب اقدام مجرمانه را دارا می باشد.

اما این عمل به سبب تهدید غیر قانونی، غیر قابل تحمل  بوده و به منظور فرار از آن انجام می گیرد. برای این که مسئولیت کیفری بر اثر اکراه از بین برود باید اکراه غیرقابل تحمل محسوب شود. غیرقانونی و غیر قابل دفع به وسیله دیگری و غیرقابل اجتناب باشد.

اما این را هم باید در نظر داشت که بین خطر و تهدید و قدرت شخص در رفع جرم ارتکابی باید تناسب برقرار باشد. امکان دارد موقعیتی به وجود بیاید که تکلیف آن در قانون مجازات اسلامی معین است و آن مربوط به موقعی می باشد که اکراه کننده به اکراه شونده دستور دهد که خودش را بکشد و اگر نکشد از سوی دیگری به قتل می رسد. چنان چه اکراه شوند صغیر غیر ممیز و مجنون باشد این امکان وجود دارد که برای اکراه کننده رأی به قصاص را درخواست نمود. در مورد اکراه در قتل نیز میتوانید با وکلای سایت یاروکیل مشورت داشته باشید چراکه اکراه در زمنیه قتل دارای قواعد متفاوتی میباشد.

موانع مسئولیت کیفری
موانع مسئولیت کیفری

-خواب و بیهوشی :

با توجه به ماده ی ۱۵۳ قانون مجازات اسلامی مقرر شده اگر کسی در حالت خواب و بیهوشی و شبیه به آن رفتاری را مرتکب شود که بر اساس قانون جرم تلقی شود مجازات نخواهد شد. جز این که شخص با دانش به این که در حالت خواب و بیهوشی بوده است جرم را ارتکاب یابد و عمداً بخوابد یا خود را بیهوش نماید.

-مستی و بی ارادگی :

مستی که حاصل از مصرف مسکرات و مواد مخدر و روانگردان و مانند آن می باشد مانعی برای مجازات تلقی نمی شود. جز این که این موضوع به اثبات برسد که مرتکب در هنگام ارتکاب جرم به شکل کلی مسلوب الاراده و اختیار شده است. اما چنان چه به اثبات برسد مصرف این موضوعات با هدف ارتکاب جرم یا با دانش به احراز آن صورت گرفته است و جرم منظور واقع گردد به مجازات هر دو جرم محکوم خواهد شد.

شخص مست نظارت وتاثیرگذاری بر رفتارهای خودش نخواهد داشت. فرق شخص مست با مجنون در ارادی و غیرارادی بودن آن می باشد. در حالت مستی شخص خودش با اختیار مشروبات الکلی را استفاده می نماید.

اما جنون حاصل از اختیار مجنون می باشد. علت آن هم نبود عنصر روانی است. بر اساس ماده ی ۳۰۷ قانون مجازات اسلامی راجع به ارتکاب جنایت بر اثر مستی حاصل از مواد مخدر و روانگردان  مجرم قصاص می شود.

جز این که به شکل کلی اختیار او از بین رفته باشد و نیز با توجه به ماده ذکر شده اگر شخصی به منظور دست یافتن به جرم خود را عمداً مست نماید و با دانش به عدم تعادل روحی خود و با مصرف مشروبات الکلی جرمی مرتکب شود عمدی تلقی خواهد شد.

-جهل به حکم قانون :

قانون چنان چه فردی ادعا نماید که نسبت به عمل مجرمانه آگاهی نداشته است ضمانی برای مسئولیت کیفری او نخواهد بود. جز این که معمولاً دریافت دانش نسبت به این که چه عملی جرم است و چه عملی جرم نیست میسر نباشد یا جهل به حکم از لحاظ شرعی  مانعی برای مجازات تلقی شود. این نکته را باید یادآور شد که مقصود از جهل به مجازات جهل به مقدار و اندازه آن نباشد، بلکه جهل به جرم شناختن عملی می باشد که اتفاق افتاده است.

موانع مسئولیت کیفری
موانع مسئولیت کیفری

-دفاع مشروع

اگر شخصی برای دفاع از جان و عرض و ناموس و مال و  آزادی جسم خود یا شخص دیگری در مقابل هر شکل تجاوز یا خطر نزدیک به وقوع یا خطری که اتفاق افتاده است عملی را مرتکب شود که بر اساس قانون جرم‌انگاری شده است، چنان چه  با عنایت به شرایط قانونی، دفاع مشروع محسوب شود قابل مجازات نخواهد بود.

-اضطرار :

در لغت به مفهوم ناچاری و ناگریزی می باشد. مقصود از اضطرار در قانون مجازات شرایطی می باشد که شخص اراده ش از بین نرفته اما شخص در وضعیتی واقع می‌شود و مرتکب جرم می گردد.

فرق اضطرار و دفاع مشروع در مجنی علیه می باشد. در دفاع مشروع مجنی‌علیه مهاجم بوده و خطر دارد اما در اضطرار مجنی‌علیه معصوم و بیگناه می باشد. در فقه اسلامی اضطرار ضمانی برای مسئولیت کیفری به شمار می رود مثل خوردنی های حرام که در موقع اضطرار امکان خوردن آن وجود دارد.

-امر آمر قانونی و حکم قانون :

برخی اوقات  بر اساس دستور قانون و حکم شخصی که بر طبق قانون امر می نماید اجازه انجام عملی مثل قتل و کشتن و ضرب و جرح صادر می گردد. مصداق بارز آن در دستگیری و بازداشت مجرم می باشد.

چنان چه در درگیری یکی از آن ها تیر بخورد یا به او  ضربه وارد گردد و مرتکب از ماموران پلیس باشد، بر اساس قانون دارای مسئولیت نیست و با استناد به ماده ی ۱۵۸ قانون مجازات اسلامی مقرر شده است که اگر مامور از ناحقی و غیرقانونی بودن موضوع دستور آمر قانونی راجع به قتل دیگری آگاهی داشته باشد معمولاً محکوم به قتل خواهد شد.

شرایط مسئولیت کیفری :

-برای این که مسئولیت کیفری محقق شود فرد باید شرایطی داشته باشد. از جمله عقل و بلوغ و اختیار می باشد. یعنی شخص عاقل و بالغ و مختار اگر جرمی را مرتکب شوند مجازات خواهد شد. اما اگر هر کدام از این موارد در شخص موجود نباشد و اهلیت کیفری نداشته و با توجه به شرع اسلام  و قانون مدنی و ماده ی ۱۴۷ قانون مذکور سن بلوغ برای پسران ۱۵ سال و برای دختران نه سال قمری تمام است و اشخاصی زیر این سن واقع شدند مسئولیت کیفری هم نخواهند داشت.

موانع مسئولیت کیفری
موانع مسئولیت کیفری

-اشخاص در صورتی امکان بازخواست را خواهند داشت که توانایی تشخیص خوب و بد را دارا باشد. در کل در حقوق کیفری ، قدرت فهم و ماهیت اعمال و درک آثار و تبعات آن بسیار حائز اهمیت است. بنابراین اگر شخصی نتواند خوب و بد را تشخیص دهد و جنون داشته باشد این موضوع رافع مسئولیت کیفری خواهد شد.

-مقصود از اختیار  دارا بودن اراده آزاد می باشد. شخصی که از اراده آزاد برخوردار است قبل از انجام هر کاری می اندیشد و نتایج و آثار خوب و بد آن را مورد سنجش قرار می‌دهد و بعد به آن اقدام می کند.

چنان چه شخصی بدون رضایت و بر اثر اجبار و اکراه دست به انجام کاری بزند مثل این که با تهدید یا بیش از آن شخص را با اجبار مادی را به انجام عملی کنند که عنوان مجرمانه داشته باشد مثلاً دست او را روی ماشه اسلحه فشار دهند و بر اثر فشار او فرد سومی کشته شود. در این جا شخص  در واقع سلب اراده شده است و رافع مسئولیت کیفری  او خواهد بود.