نیابت قضایی|نکات مهم و شرایط نیابت قضایی|

نیابت قضایی چیست؟

نیابت قضایی
نیابت قضایی

وب سایت حقوقی یاروکیل به معرفی و بررسی تخصصی نیابت قضایی چیست؟ و شرایط نیابت قضایی پرداخته تا به بهترین نحو شما را از حق و حقوقتان آگاه سازد.

مقدمه مفهوم نیابت قضایی :

نیابت قضایی امکان دسترسی به دلایل یا انجام تحقیقات راجع به دعوای ایجاد شده را برای  مرجع قضایی رسیدگی کننده در وضعیتی که خارج از مقرر دادگاه صالح باشد، فراهم می آورد. در موضوعاتی که رسیدگی قضایی به دلایلی مثل تحقیقات از مطلعین و گواهان یا معاینه محلی، خارج از محل قرار گرفتن دادگاه صالح به موضوع انجام شود و  اقدام مستقیم دادگاه شرط نباشد، به مرجع قضایی دیگر نیابت می‌دهد تا اقدامات ضروری انجام شود و نتیجه آن را به دنبال یک صورت مجلس به دادگاه نیابت دهنده بفرستد.

این عملیات در شرایطی دارای اعتبار می باشد که مورد تایید دادگاه قرار بگیرد. نیابت قضایی از جمله تاسیسات حقوقی می باشد که امکان تحصیل دلیل و بررسی آن به وسیله مرجع قضایی دیگری مهیا می نماید تا  پروسه رسیدگی آسان شده و امکان احقاق حق برای مرجع رسیدگی کننده فراهم شود.

نیابت قضایی در امور کیفری:

در امور جزایی و کیفری نیز نیابت قضایی جاری می باشد و با توجه به ماده ۵۹ قانون آیین دادرسی کیفری اگر تحقیقات یا شهادت شهود نسبت به متهم انجام شود و معاینه محل و جمع‌آوری اسباب جرم و بازرسی از منزل ضرورت داشته باشد، دادگاه یا دادسرایی که به موضوع رسیدگی می‌کند، می‌تواند به دادگاه یا دادسرای صلاحیت دار آن مکان نیابت دادرسی آن موضوع را با در جزئیات موارد بدهد. دادگاه، تحقیقات لازم را به انجام می‌رساند و نتایج حاصله را بعد از امضا برای دادگاه نیابت دهنده ارسال می کند.

انواع نیابت قضایی:

 نیابت قضایی به دو دسته داخلی و بین‌المللی قابل تقسیم می باشد:

-نیابت قضایی داخلی زمانی انجام می‌شود که دادگاه دیگری در داخل کشور انجام عملیاتی را به عهده بگیرد. قاضی قادر است در مواردی که به شکل استثنایی تعیین شده است، قرار معاینه محل و تحقیقات محلی را بیرون از حوزه مقر خود اجرا نماید، وگرنه تخلف به حساب می آید. دادگاه نیابت دهنده قادر نیست شعبه دادگاه نائب را تعیین کند و چنان چه از نظر درجه بالاتر از دادگاه نائب باشد، به دلیل آن که تقسیم بندی امور در هر حوزه قضایی برعهده ریاست همان حوزه می باشد.

دادگاه نیابت دهنده باید از درجه دادگاه نائب بالاتر یا مساوی با آن باشد و نیز مرجع عمومی قادر نیست، اختیارات خویش را به مراجع رسیدگی‌کننده اختصاصی نیابت بدهد. برخلاف این موضوع نیز در صورتی امکان پذیر است که در قانون مقرر شده باشد. نکته دیگری که باید در نظر داشت آن است که قوانین راجع به نیابت قضایی شامل امور حسبی نیز می باشد.

نیابت قضایی
نیابت قضایی

-نیابت بین المللی، مقصود از نیابت قضایی بین المللی درخواستی است  که یکی از دادگاه قضایی داخلی از مراجع رسیدگی‌کننده خارجی می‌نماید. قاضی با این شکل از نیابت  با مسائل قانونی روبرو خواهد شد.

اعطای نیابت قضایی خارج از کشور در شرایطی اتفاق می‌افتد که میان دو کشور قرارداد معامله متقابل جاری باشد. تحقیقاتی که دادگاه خارجی در مورد نیابت اعطا شده به انجام می‌رساند در شرایطی مورد اعتبار واقع می‌شود که قابلیت استناد داشته باشد. دادگاه های داخل ایران این امکان را دارند که با توجه به شرط معامله متقابل نیابتی از سوی دادگاه های دولت های دیگر در مورد تحقیقات قضایی به آن ها محول می‌شود را بپذیرند. این تحقیقات نباید با نظم عمومی و اخلاق حسنه و موازین اسلامی و قوانین راجع به آن مخالفت داشته و در تناقض با آن باشد.

هدف نیابت قضایی:

هدف از تدوین و تعیین قوانین راجع به نیابت قضایی در شکل قوانین شکلی در حوزه کیفری و مدنی پیشگیری از توقف رسیدگی در دعاوی می باشد. هر یک از مراجع قضایی از نظر محدوده صلاحیت تعیین تکلیف شده اند. اما همواره این امکان وجود ندارد که رسیدگی را محدود به همان حوزه قضایی نمود. هر چند امکان دارد برخی اوقات دعوا در صلاحیت یک حوزه قضایی واقع شود. اما اسباب رسیدگی به آن امکان دارد در حوزه دادگاه دیگری صورت پذیرد یا در اصل در بیرون از مرزهای کشور باشد. نیابت قضایی در حقیقت برای رفع مسائل و مشکلات تعریف شده است.

تفاوت نیابت قضایی  و قرار اناطه:

– بر اساس قوانین مواد ۱۹ و ۲۹۲ قانون آیین دادرسی مدنی صدور قرار اناطه در جایی قابل طرح است که رسیدگی به دعوا  مشروط به اثبات ادعایی باشد که رسیدگی به آن به در صلاحیت دادگاه دیگری می باشد. در صورتی که در موضوع نیابت قضایی در اصل صلاحیت قضایی به مفهوم خاص آن به وسیله مرجع قضایی دیگر قابل طرح نیست. بلکه هر مرجع قضایی که امکان انجام موضوع نیابت برای آن مهیا باشد به تقاضای دادگاه نائب وظیفه در اجرای مواد مندرج قرار نیابت را خواهد داشت.

-در نیابت قضایی موضوع دعوای دیگری مطرح نشده است. همان دعوا و شکایت اولیه مورد طرح مد نظر قرار گرفته که قسمتی از درستی راجع به آن دعوا و تحقیقات مربوط به آن به دادگاه دیگری  محول شده است که آن مرجع قضایی امکان اجرایی نمودن قرار نیابت را خواهد داشت.

-در قرار اناطه رسیدگی به دعوا به شکل موقتی متوقف خواهد شد. در صورتی که در نیابت قضایی مضاف بر آن که دعوا متوقف نخواهد شد ،در تداوم دعوا تاکید شده است. در حقیقت نیابت قضایی به شکلی ادامه رسیدگی می باشد. توقف رسیدگی و نیز اقدامات مورد تقاضای مرجع صالح باید به شکل دقیق به وسیله مجری نیابت انجام شود.

در صورتی که در قرار اناطه  درست است که امکان دارد در دعوای مطروحه در مرجع قضایی دیگر در نتیجه دادرسی به دعوای مطروحه موثر واقع شود اما در  راستای آن نخواهد بود. به بیان دیگر نیابت قضایی رسیدگی طولانی و قرار اناطه یک رسیدگی برابر و موازی می باشد

– در قرار اناطه دو دعوا مد نظر قرار می گیرد. در صورتی که نیابت قضایی فقط یک دعوا طرح شده است که به آن رسیدگی می‌شود.

نیابت قضایی و صلاحیت قضایی:

نیابت قضایی
نیابت قضایی

صلاحیت محلی و در اختیار داشتن یک پرونده از جمله ارکان شکلی رسیدگی می باشد و به مفهوم اختیار و شایستگی است که قانونگذار به مرجع قضایی و مقامات آن در یک حوزه اجرا نموده است. بنابراین مقام قضایی تنها در حوزه قضایی محل خدمت خود قادر است انجام وظیفه کند .

پس مقام قضایی این امکان را ندارد که در بیرون از حوزه صلاحیت محلی خود اقدامات را انجام دهد یا به ماموران خود خارج از این حوزه دستوراتی را بدهد. اگر مرجع قضایی نیازمند اقداماتی مثل معاینه محل و تحقیقات مقدماتی و کارشناسی خارج از حوزه قضایی خود باشد در این صورت است که باید از نیابت قضایی استفاده کرد.

در تعریف نیابت قضایی چنین آمده است که هنگامی که یک مرجع قضایی مرجع دیگری را به نمایندگی از طرف خود بر می گزیند تا اقدامات حقوقی را به انجام برساند در حقیقت اعطای نیابت می کند. اما وقتی نیابت قضایی مطرح می‌شود، باید دانست که با نیابت معمولی افراد عادی متفاوت است. همه قضات این وظیفه را دارند تا در مراحل دادرسی به پرونده‌ها مضاف بر صلاحیت ذاتی به صلاحیت محلی خود نیز عنایت کنند جز در موارد استثنایی که در ماده ۲۹۰ آیین دادرسی مدنی ذکر شده است.

در برخی از اوقات دادگاه نیازمند آن است تا اطلاعات خود را راجع به مسئله و موضوعی بیشتر نماید و نیازمند گردآوری اسناد بیشتری است.  که دسته‌ای از این مدارک در یک حوزه جغرافیایی دیگر قرار گرفته است. در این صورت مرجع قضایی این اجازه را دارد تا از طریق نیابت قضایی موضوع را  مورد ملاحظه قرار دهد. مثلاً فرض کنید دادگاهی در شهر شیراز برای رسیدگی به یک پرونده دارای صلاحیت ذاتی می باشد و در این دادگاه دعوای اصلی اقامه شده است. اما به سبب این که بسیاری از شاهدان در شهر تهران زندگی می کنند.

بخشی از جرم نیز در شهر تهران واقع شده است. دادگاه شیراز به منظور آن که رسیدگی به پرونده سریع‌تر انجام شود به دادگاه شهر تهران نیابت قضایی محول می نماید تا نتیجه بررسی اسناد را به منظور تکمیل مدارک به دادگاه شیراز ارسال کند . البته باید توجه داشت که نیابت قضایی در بخش گسترده تری هم امکان دارد انجام شود. همان طور که در نیابت قضایی بین المللی اشاره شد که مراجع قضایی در کشورهای مختلف قادرند  به منظور رسیدگی به پرونده های مشترک با هم همکاری نمایند.

چگونگی اجرای نیابت قضایی:

وقتی که بازپرس یک پرونده قرار نیابت قضایی کیفری را صادر می کند، اصل مدارک مورد نیاز با ذکر جزئیات ضروری به بازپرس محل مورد نیابت ارسال شده و تقاضا می نماید که امور مورد نظر را انجام دهد. بازپرس نیابت گیرنده در محدوده نیابتی که به او اعطا شده ، اقدامات لازم را انجام می دهد .

یعنی بازپرسی که  نیابت را دریافت می کند، باید در همان محدوده ای که به او محول شده است و نه بیشتر از آن اقدامات ضروری را انجام دهد. بعد از انجام تقاضای نیابت دهنده برگه های تنظیم شده بعد از امضا به انضمام کلیه مدارک به مرجع نیابت دهنده ارسال می شود. نکته قابل توجه آن است که چنان چه در اجرای نیابت قضایی صدور قرار تامین ضرورت داشته باشد.

نیابت قضایی
نیابت قضایی

بازپرس نیابت دهنده قادر است نوع تامین را مشخص کند یا اختیار دریافت تامین و نوع آن ها را به نظر بازپرسی که جهت تحقیق استفاده شده است، واگذار کند. اگر نیابت گیرنده در مورد صدور قرار تامین احراز کند که تامین خواسته ای که از او درخواست شده است متناسب نیست، با نظر خود تأمینی  را تعیین می نماید. و اگر درخواست اخذ تأمین نشده باشد، بازپرسی که نیابت را دریافت نموده اگر تشخیص دهد که باید قرار تامین صادر شود با در نظر گرفتن اتهام می‌تواند تامین مناسب اتخاذ نماید.