پرداخت دیه از بیت المال|شرایط و نکات مهم

موارد پرداخت دیه از بیت المال چیست؟

وب سایت حقوقی یاروکیل به معرفی و بررسی تخصصی موارد پرداخت دیه از بیت المال چیست؟و شرایط موارد پرداخت دیه از بیت المال پرداخته تا به بهترین نحو شما را از حق و حقوقتان آگاه سازد.

مفهوم دیه :

به منظور پرداخت دیه از بیت المال نخست ضرورت دارد که تعریفی از دیه ارائه شود.  دیه عکس العمل جبرانی است که تاسیس آن  فرصت مناسبی را در گریز از تمسک به ابزار های سرکوبگر فراهم نموده و در همین حال ترمیم خسارات و صدمات وارد بر مجنی علیه را نیز ممکن می سازند. چرا که پیش‌بینی اختیار اخذ دیه در جنایات عمدی زمینه موثری را در ترغیب مجنی علیه به عدم مطالبه قصاص پدید آورده است.

پرداخت دیه از بیت المال
پرداخت دیه از بیت المال

پیشینه دیه به عصر زراعت بازگشته و مدرکی که رواج دیه را قبل از آن تایید کند، به دست نیامده است. در آن زمان ضرورت های متعددی تاسیس نظام دیگر را موجب گشت.

نیاز شدید جوامع بدوی به آحاد انسانی به منظور افزایش توانمندی خود در برابر تجاوزات دیگران و همچنین نقش  جدی آحاد نیروی انسانی در امر شکار و کشاورزی از جمله عواملی بودند که در جایگزینی دیه به‌ جای انتقام تاثیر اساسی بر جای گذاشتند.

در خصوص ماهیت دیه در این که آیا دیه یک امر جزایی و مدنی است یا ماهیتی دوگانه دارد نظرهای متفاوتی بیان شده و دلایلی برای اثبات نظریه اعلام گردیده است.
عده ای معتقدند که دیه فاقد وصف مجازات کیفری است و استدلال می‌کنند که مجازات کیفری هنگامی بر مجرم اعمال می‌شود که علاوه بر تحقق رکن مادی ، قصد  مجرمانه یا لااقل خطای کیفری در بین باشد .

از آن سو  جرایم زیادی در جنایات شبه عمد ای وجود دارد که مرتکب تنها قصد ایراد جنایت را ندارد، بلکه حفظ جوانب احتیاط را هم کرده به حدود مقرر و مجاز پایبند است. با این حال وقتی در این وضعیت  فعل او اتفاقاً به تلف و خسارت منتهی می شود، ضامن دیه ناشی از آن است.

در مقابل گروه دیگری معتقدند که دیه نوعی مجازات است این گروه از پژوهشگران معاصر   دیه را نوعی کیفر جانی می دانند و ‏ عقیده خود را به این نکته معطوف می‌کنند که در  شریعت اسلام در قتل و جرح در شبه عمد و خطا دیه را کیفر اصلی قرار داده و  حکم کردن بستگی به درخواست افراد ندارد.

پرداخت دیه از بیت المال
پرداخت دیه از بیت المال

بلکه دیه مانند هر کیفر دیگری برای جرم  مقرر شده است،  و هرگاه مجنی علیه آن را ببخشد، جانی به کیفر تعزیری مناسبی کیفر می شود. در همین زمینه اداره حقوقی قوه قضائیه معتقد است که اصل کلی این است که مجازات عمل ارتکابی مرتکب، بزه نمی باشد. مگر در مورد استثنا  بر آن.

بر اساس ماده ی ۲۹۴ قانون مجازات اسلامی مقرر شده است دیه مبلغی می‌باشد که به علت جنایت بر نفس یا عضو به مجنی علیه یا به ولی یا اولیای دم او پرداخت می گردد. پرداخت دیه از بیت المال در موارد معین صورت می‌گیرد که  به وسیله قانونگذار مشخص شده است. به بیان دیگر پرداخت دیه به ورثه مقتول از بیت المال انجام می شود یعنی از سوی دولت اعطا می گردد. این موارد شامل مواردی است که در ادامه به آن پرداخته می شود.

ویدیو مقاله پرداخت دیه از بیت المال

اشتباه و تقصیر قاضی :

-از جمله موارد پرداخت دیه از بیت المال هنگامی می باشد که بر اثر اشتباه یا تقصیر، قاضی پرونده ، یک شخص بیگناه را محکوم کرده است و به همین علت سبب  خسارت بدنی  به او می شو.د پس در این وضعیت به قتل یا جراحت باید دیه  از بیت المال پرداخت گردد.

این موضوع به صراحت در ماده ی ۵۸ قانون مجازات اسلامی که در سال ۱۳۷۰ به تصویب رسیده است تعیین شده که اگر بر اثر تقصیر یا اشتباه قاضی در موضوع و یا مطابقت حکم بر یک موضوع خاص خسارت و زیان مادی و معنوی به کسی وارد شود

راجع به ضرر مادی اگر تقصیر اتفاق افتاده باشد مقصر بر اساس مقررات اسلامی ضامن خواهد بود وگرنه خسارت از طریق دولت جبران می گردد. در جایی که ضرر معنوی حادث شود اگر تقصیر یا اشتباه قاضی سبب از بین رفتن حیثیت و آبروی شخصی شود باید به منظور اعاده حیثیت حقوقی اقدام گردد.

عدم وجود دلیل اصحاب دعوا :

پرداخت دیه از بیت المال
پرداخت دیه از بیت المال

-در شرایطی که هیچ کدام از دو طرف دعوا یعنی مدعی و مدعی علیه هیچ دلیلی برای اقامه ی دعوا نداشته باشند، چنان چه مدعی هم قسم نخورد و قسم را متوجه مدعیان علیه کند، در این شرایط با قسم خوردن مدعی علیه دعوا خاتمه می یابد و دیه مقتول از بیت المال به او پرداخت خواهد شد.

دفاع مشروع در برابر حمله ی مجنون :

–  در جایی که بر اثر حمله یک شخص دیوانه دفاع مشروع انجام شود دیه از محل بیت‌المال اعطا می گردد. با توجه به تبصره ۳ ماده ی ۱۵۶ قانون مجازات اسلامی مقرر شده است در جایی که دفاع مشروع انجام گیرد، دیه از بین خواهد رفت به جای ان در موردی که دفاع مشروع در برابر حمله ی دیوانه انجام شود که در این صورت دیه از بیت المال پرداخت خواهد شد.

لوث در دادرسی به دعوا :

-در جایی که شک بسیار محکم بر مبنای صداقت مدعی علیه متهم جاری باشد. یعنی لوث درست مثل این که یک شخص با یک آلت کشنده از جمله قمه یا چاقوی خونی در جوار مقتول بازداشت شود اما اولیای دم قسم نخورند و حاضر به قسم خوردن هم نباشند و متهم و خانواده‌اش اتیان سوگند کنند در این شرایط قصاص از متهم برداشته شده و دیه مقتول از بیت المال پرداخت خواهد شد.

در این خصوص ماده ی ۳۳۳ قانون مجازات اسلامی مقرر نموده که  چنان چه لوث نسبت به دو یا چند نفر به صورت مشکوک به اثبات برسد و قسامه به همین طریق نسبت به آنان مطرح شود جنایت بر دوش یکی از چند نفر به شکل  مردد و مورد شک به اثبات برسد و اقسام نیز به همین طریق علیه آن‌ها مطرح گردد، جنایت بر دوش یکی از چند نفر به شکل مبهم اثبات خواهد شد و قاضی از آن ها تقاضا دارد که بر برائت خود قسم بخورند.

در صورتی که همه آن ها از قسم خوردن جلوگیری کنند یا عده‌ای از آن ها قسم بخورند و بقیه نخورند دیه بر  کسانی که قسم نخورده اند ثابت می شود.

اگر تعداد کسانی که قسم نمی خورند متعدد باشد پرداخت دیه به نسبت برابر بین آن ها تقسیم خواهد شد و چنان چه همه ی آن ها بر برائت خودشان قسم بخورند در مورد قتل وی از بیت المال پرداخت می گردد و در غیر موارد قتل دیه به نسبت برابر بین آن ها تقسیم می شود و نیز با توجه به ماده ی ۳۳۴ قانون مجازات اسلامی مقرر شده اگر لوث نسبت به دو یا چند نفر به طریق مشکوک ثابت شود.

اگر شاکی از آن ها تقاضای مطرح نمودن قسم کند هر کدام از آن ها باید قسامه بخورند و اگر همه آن ها خودداری کنند یا عده‌ای از آن ها از اقامه قسامه بپرهیزد پرداخت دیه بر  کسانی که از قسم خوردن خودداری می‌کنند ثابت می‌شود و اگر تعداد کسانی که به قسم خوردن امتناع می ورزند متعدد باشد، پرداخت دیه به نسبت برابر بین آن ها تقسیم خواهد شد. اگر همه آن ها قسم ‌خورند در قتل دیه از بیت المال پرداخت می شود.

اعسار و عدم قرابت نسبی :

-در شرایطی که مرتکب، خویشاوندان ذکور نسبی پدر مادری یا پدری نداشته باشد یا او به سبب نداشتن توانایی مالی قادر نباشد دیه را در فرصت تعیین شده پرداخت کند،دیه به وسیله ی شخصی که اقدام به جرم کرده و اگر توانایی مالی نداشته باشد از طرف بیت المال پرداخت می شود که در این خصوص بین دیه نفس و غیر از آن فرقی وجود ندارد. این موضوع در ماده ی ۴۷۷ قانون مجازات اسلامی مقرر شده است.

در صورتی که جسد شخصی در خیابان یا معبر عمومی یافت شود و امکان اثبات آن نباشد که چه شخصی او را به قتل رسانده فرقی نمی‌کند که قتل عمد باشد یا غیر عمد یا این که تعیین شود آن فرد بر اثر تصادف رانندگی به قتل رسیده است

پرداخت دیه از بیت المال
پرداخت دیه از بیت المال

اما اگر مقصر حادثه معلوم نباشد ورثه مقتول این امکان را دارد از محل بیت‌المال دیه را دریافت نمایند و نیز اگر شخص یا اشخاصی بر اثر شلوغی به قتل برسند نیز دیه از محل بیت المال پرداخت می شود.

از نکات حائز اهمیت که باید در این جا یادآور شد آن است که در جایی که عبور عابر پیاده ممنوع می باشد چنان چه عابر پیاده بگذرد و راننده ای با سرعت مجاز در حال رانندگی باشد و به او تصادف کند هیچ مسئولیتی بر عهده راننده نیست و نمی‌توان او را محکوم به پرداخت دیه نمود.

برای اطلاعات بیشتر اعسار دیه مقاله اعسار از دیه و تقسیط دیه را مطالعه نمایید .

جنایات مستوجب مرگ و فرار جانی :

-در جنایات عمدی و خطای محض که به سبب مرگ یا فرار دسترسی به مرتکب امکان پذیر نباشد از محل بیت المال دیه پرداخت خواهد شد که در ماده ی ۴۷۴ و ۴۷۵ و ۴۳۵ قانون مجازات اسلامی به این موضوع اشاره شده است.

پرداخت دیه مصدوم  مجهول الهویه :

قانونگذار این نکته را در نظر گرفته است که چنان چه شخص مجهول الهویه باشد و بر اثر صدمه غیر عمدی کشته شود و اولیای دم او معلوم نباشد در این خصوص دادستان نمایندهی او خواهد بود و درخواست تعقیب جرم را می کند و در دادسرا پرونده تشکیل داده و بعد از آن در دادگاه رای مقتضی علیه محکوم‌علیه صادر می کند و در اجرای احکام وقتی محکوم علیه به پرداخت دیه محکوم شد از  حساب بیت المال  دیه پرداخت می گردد و در آن جا نگهداری میشود .

تا وقتی که اولیای دم مقتول با مدارک شناسایی و گواهی انحصار وراثت را ارائه کنند دیه به آن ها پرداخت خواهد شد. ولی در شرایطی که برعکس این ماجرا حادث شود یعنی هویت متوفی معلوم گردد اما مقصر حادثه معلوم نشود پس از این که مسیر مذکور طی شد دیه از محل بیت‌المال به اولیای دم اعطا می گردد.